Dit artikel is deel 2 van een driedelige serie over thuisonderwijs en de wet. Omdat het juridische landschap rondom artikel 5b de laatste tijd flink in beweging is, heb ik de nieuwe subcategorie ‘Wetgeving’ in het leven geroepen. Hier bundel ik de belangrijkste regels, rechten en rechtszaken voor je, zodat je goed beslagen ten ijs komt. Het eerste deel behandeld de veelbesproken recente uitspraak van de Hoge Raad. Nu kijken we naar wat de stelling over Openbaar (basis)onderwijs van de Hoge Raad eigenlijk betekent.
De Hoge Raad stelde vorige week een nieuwe standaard voor vrijstelling op de leerplicht met betrekking tot openbare scholen. Wil je je als ouder op vrijstelling van de leerplicht beroepen (artikel 5b) vanwege een openbare school in de buurt, dan moet je aantonen dat die school het onderwijs op godsdienstig, levensbeschouwelijk of maatschappelijk gebied niet op een objectieve, kritische en pluralistische manier geeft.
Een hoge lat. En in de praktijk: voor een individuele ouder bijna onmogelijk te bewijzen.
Maar ik wil de andere vraag stellen. Niet: kun jij het bewijzen? Maar: is die standaard die de Hoge Raad stelt eigenlijk wel haalbaar voor een school?
Ik denk van niet. En hier is waarom.
Het kerstvraagstuk
Laten we beginnen bij iets alledaags: de kerstviering.
Op verreweg de meeste openbare basisscholen in Nederland wordt kerst gevierd. Kerstliedjes, een kerstdiner, kerstversieringen. Soms een kerstverhaal.
Pasen ook. Eieren zoeken, een paaslunch, versieringen in de klas.
Maar wanneer was de laatste keer dat een openbare basisschool het Offerfeest uitgebreid vierde? Of Diwali — het hindoeïstische lichtjesfeest? Of Vesak, het boeddhistische feest ter herdenking van de Boeddha? Of Jom Kipoer, de heiligste dag van het Joodse jaar?
Het antwoord is: vrijwel nooit. Of hooguit: er wordt een uurtje aan besteed met een leuke kleurplaat of een korte PowerPoint.
Dat is geen verwijt aan de hardwerkende leerkrachten. Het is een structureel probleem. Kerst en Pasen zitten ingebakken in de Nederlandse cultuur en schoolkalender. De andere feesten zijn toch een beetje “van anderen.”
Als je echt objectief en pluralistisch wil zijn, zou je alle levensovertuigingen gelijkwaardig en neutraal moeten behandelen. Maar in de praktijk gebeurt dat niet. En het kán ook niet — niet écht.
Het rekenprobleem: te veel religies, te weinig tijd
Er zijn wereldwijd naar schatting vierduizend religies en geloofstradities. Zelfs als je dat terugbrengt tot de grote wereldreligies — christendom, islam, jodendom, hindoeïsme, boeddhisme, sikhisme — heb je het al over zes compleet verschillende wereldbeelden. Elk met hun eigen heilige teksten, complexe theologie, rituelen, feestdagen, ethische stelsels en interne stromingen.
Tel daar de niet-religieuze levensovertuigingen bij op: humanisme, holisme, atheïsme, agnosticisme. En de stromingen die voor veel thuisonderwijzers belangrijk zijn: van antroposofie tot soefisme of wicca.
Een openbare basisschool heeft acht jaar. Levensbeschouwing is daar geen kernvak — het valt onder “geestelijke stromingen” en krijgt doorgaans een marginaal aantal uren per jaar. Zelfs als je vijf uur per week zou besteden aan levensbeschouwing (wat nergens gebeurt), zou je in acht jaar basisschool niet verder komen dan een oppervlakkige kennismaking met een handvol tradities.
Pluralistisch onderwijs is dan ook niet zomaar op te lossen met een uurtje extra. Het is een fundamenteel structureel probleem: de torenhoge standaard die de Hoge Raad beschrijft, is in uren simpelweg onhaalbaar binnen het huidige basisonderwijssysteem.
Wat leerkrachten op de PABO leren over levensbeschouwing
De Hoge Raad verwacht dat openbare scholen levensbeschouwing objectief, kritisch en pluralistisch onderwijzen. Maar wie moet dat in de praktijk doen? De leerkracht voor de klas.
Laten we eens kijken wat die leerkracht daarvoor aan bagage meekrijgt.
Op de PABO — de opleiding voor basisschoolleerkrachten — is levensbeschouwing in de regel geen zwaar verplicht kernvak gericht op theologie. Het is vaak een optioneel certificaat dat studenten naast hun reguliere opleiding kunnen halen. Niet iedereen doet dat. Niet iedereen kán dat, afhankelijk van waar ze studeren.
Hogeschool Inholland omschrijft het zo: “Levensbeschouwing krijgt bij de Pabo’s invulling vanuit jou zelf. We verwachten dat je openstaat voor de ander en dat je in gesprek gaat met andersdenkenden vanuit de houding dat je van de ander wilt leren.”
Dat is een prachtige, open visie. Maar het is een houding, geen kennis.
Een leerkracht die vier jaar PABO heeft gedaan zonder extra levensbeschouwelijke specialisatie, heeft geen structurele, formele scholing ontvangen in wereldreligies of vergelijkende godsdienstwetenschap. Ze heeft geleerd hoe ze een klas veilig houdt, hoe ze rekentrucs uitlegt en hoe ze differentieert. Allemaal essentieel. Maar hoe kun je objectief en kritisch lesgeven over de theologische diepgang van wereldreligies, als je daar op je opleiding de structurele kennis niet voor hebt gekregen?
De standaard die de Hoge Raad stelt, veronderstelt een vakinhoudelijke expertise die de algemene opleiding voor leerkrachten structureel niet bijbrengt.
(Bronnen: Inholland PABO levensbeschouwing, 10voordeleraar kennisbasis Mens & Maatschappij)
De structurele christelijke bias
Er is nog iets wat we zelden hardop zeggen in het onderwijsdebat: de Nederlandse schoolkalender, de verplichte vrije dagen, de culturele referenties in de rekenboekjes — ze zijn historisch gezien diep christelijk gevormd.
Dat is geen complot. Het is simpelweg onze vaderlandse geschiedenis. Nederland was eeuwenlang een christelijk land. Die cultuur zit in de bakstenen van de schoolgebouwen, in de seizoensgebonden knutsels en in het ritme van het jaar.
Een openbare school die in december uitpakt met kerststukjes en kerststerren, maar voorbijgaat aan het Offerfeest of Suikerfeest, is niet neutraal. Ze is ‘neutraal’ (of eigenlijk: comfortabel) ten opzichte van de heersende norm, en daardoor onzichtbaar ten opzichte van andere overtuigingen.
Dat is menselijk en volkomen begrijpelijk. Maar we moeten stoppen met doen alsof het pluralistisch is.
Wat betekent dit voor jouw 5b-beroep?
Ik schrijf dit niet om alle openbare scholen aan te vallen. Er zijn talloze geweldige leerkrachten die ontzettend hun best doen om elk kind zich gezien te laten voelen, ongeacht hun achtergrond.
Maar de juridische standaard die de Hoge Raad heeft bedacht — onderwijs dat daadwerkelijk objectief, kritisch én pluralistisch is — botst keihard met de realiteit van het systeem. Het strandt op tijdgebrek, op de inrichting van de lerarenopleiding en op een schoolcultuur die nooit echt neutraal is geweest.
Let wel op: zoals ik in deel 1 schreef, is het nóg steeds niet verstandig om dit hele betoog als bijlage bij je eigen kennisgeving te stoppen. Dien gewoon je ‘kale’ wettelijke verklaring in. Je beroep op vrijstelling komt van rechtswege tot stand als je zwaarwegende richtingsbezwaren -hebt-, niet als iemand ánders dat “vindt”.
Maar de weeffouten die ik hierboven schets, vormen wél de fundering van de rechtszaken die momenteel door juristen worden gevoerd. Zolang het onderwijssysteem niet kan leveren wat de Hoge Raad op papier eist, blijft het recht op thuisonderwijs een essentieel grondrecht voor ouders met wezenlijk andere overtuigingen.
⚠️ Dit is geen juridisch advies. Voor je specifieke situatie: neem contact op met de NVvTO.
👉 Lees ook deel 1 uit deze serie: De Hoge Raad heeft gesproken. Wat betekent dit voor thuisonderwijs?
👉 Of lees verder over de basis: Thuisonderwijs in de wet: zo zit het