“Maar hoe doe je dat dan later? Als ze naar de middelbare school moeten?”
Het is de vraag die ik het meest krijg. Van mijn eigen ouders. Van vriendinnen. Van vreemden op verjaardagen. En eerlijk gezegd snapik het — want als je niet in de wereld van thuisonderwijs zit, is het voortgezet onderwijs vaak het moment waarop het verhaal voor mensen *echt* onbegrijpelijk wordt.
Basisschool thuis doen, oké. Maar daarna?
Het antwoord is: er zijn meer opties dan je denkt. En sommige ervan zijn zelfs beter dan de standaardroute. Op deze pagina zet ik alles op een rij.
Eerst: de juridische realiteit
Voordat ik de opties bespreek, één belangrijk punt dat thuisonderwijs-ouders moeten kennen.
Thuisonderwijs in Nederland is juridisch gebaseerd op een *richtingsbezwaar* — je hebt principiële bezwaren tegen de levensovertuiging van alle scholen op redelijke afstand. Dat bezwaar gaat niet weg als je kind 12 jaar oud wordt, tenzij er van jouw religie/levensovertuiging wél een middelbare school is maar geen basisschool was. Als er van jouw levensovertuiging ook geen middelbare school in de buurt is, geef je dus door met thuisonderwijs.
Dit klinkt droog, maar het heeft een praktische consequentie: zeg nooit hardop dat je kind “later zelf mag kiezen of het naar school gaat.” Dat ondermijnt je vrijstelling, want je geeft daarmee aan dat je richtingsbezwaar toch niet zo zwaarwegend is.
De mogelijkheden die ik hieronder bespreek, zijn allemaal legale routes die goed werken. Maar ze passen binnen dit juridische kader.
Optie 1: De overstap naar de middelbare school
Veel thuisonderwijsgezinnen kiezen er op een gegeven moment voor om hun kind toch naar school te laten gaan — op het moment van de overgang naar voortgezet onderwijs. Dat kan. Precieze cijfers heb ik hier niet van, maar het komt gewoon voor.
Elke school bepaalt zelf welk “bewijs” van niveau ze willen zien. Denk aan:
- Een portfolio van projecten en werkstukken uit de afgelopen jaren
- Een CITO-score of vergelijkbare eindtoets (die kun je gewoon laten afnemen)
- Een kennismakingsgesprek of een paar dagen meelopen
- Een IQ-test
De ervaringen die ik hoor zijn overwegend positief. Thuisonderwijskinderen die de overstap maken zijn vaak gewend om zelfstandig te werken, intrinsiek gemotiveerd, en kunnen goed omgaan met nieuwe situaties. De brugklas is voor iedere leerling wennen — ook voor schoolkinderen.
Eén ding is wel belangrijk om te weten: ook hier geldt dat er geen weg terug is. Schrijf je je kind in op een middelbare school, en bevalt het na twee maanden niet? Dan zit je tot je kind 18 is vast aan de leerplicht.
→ Thuisonderwijs of basisschool? Zo maak je een bewuste keuze
Optie 2: Staatsexamen
De meest gekozen route voor thuisonderwijskinderen die een officieel diploma willen: het staatsexamen.
Het staatsexamen bestaat uit een college-examen (mondeling, soms met een schriftelijk deel) en een centraal examen (hetzelfde als het landelijke eindexamen). Examens worden afgenomen tussen mei en juli.
Wat het interessant maakt: je hoeft niet alles tegelijk te doen. Veel thuisonderwijskinderen spreiden de vakken over meerdere jaren. Elk gehaald vak is 10 jaar geldig. Zo kun je rustig toewerken naar een volledig diploma zonder de druk van zes vakken in één jaar.
Voorbeeld voor een VWO-diploma richting natuur & techniek + natuur & gezondheid:
- 14 jaar: Nederlands, Engels, CKV
- 15 jaar: Wiskunde B, Natuurkunde
- 16 jaar: Scheikunde, Maatschappijleer
- 17 jaar: tweede taal + Biologie
- 18 jaar: herkansingen of extra vakken
Zo heb je op je 18e twee profielen afgerond, met alle ruimte om er onderweg van te genieten.
Let op: de kosten per vak worden jaarlijks vastgesteld door DUO — check de actuele tarieven op duo.nl voordat je plant.
Dit is de optie waar we nu voor denken te gaan met de oudste 2 meiden. We kunnen dan professionele hulp inhuren voor de vakken waar we zelf niet in onderlegd zijn, kunnen groepjes vormen met andere thuisonderwijsleerlingen die toewerken naar hetzelfde eindexamen en kunnen onze uitjes, excursies en (werk)vakanties aanpassen aan het vak wat op dat moment het meest relevant is.
Optie 3: MBO direct
Sommige kinderen hoeven helemaal niet via het voortgezet onderwijs. Ze gaan direct naar het MBO. Ook hier bepaalt elke school zelf wat ze willen zien als “toegangsbewijs”. Dat kan een portfolio zijn, een gesprek, een proefdag, of bewijs van praktische ervaring. Het loont om vroeg te bellen en concreet te vragen: wat willen jullie van ons zien, en hoe gedetailleerd moet dat zijn?
Na een MBO is de overstap naar HBO mogelijk — soms zelfs na twee jaar MBO. Niet de langzaamste route, als het past bij het kind.
Optie 4: Leerling-meester
Niet elk kind heeft een diploma nodig om een mooi leven te bouwen.
Het idee dat de route school → werk → pensioen de enige route is, klopt niet meer — en heeft eigenlijk nooit geklopt. Ambachten, ondernemerschap, kunst, zorg: in veel vakgebieden is ervaring waardevoller dan papier. Een kind dat al jaren meeloopt in een werkplaats, op een boerderij, of in een familiebedrijf, heeft iets wat een eindexamen niet meet.
De leerling-meester verhouding is trouwens de oudste onderwijsvorm ter wereld. Dat we er raar van opkijken, zegt meer over hoe smal ons idee van “leren” is geworden.
Optie 5: Andere routes
Een paar extra mogelijkheden die minder bekend zijn:
- 21+ toets: wil je later toch door naar HBO of universiteit, maar heb je geen staatsexamen? Na je 21e kun je een toelatingstoets doen. Niet de snelste weg, maar een echte optie.
- Buitenlands diploma: je kunt via een buitenlandse instelling een high school diploma halen, dat in Nederland erkend wordt.
- Later instappen in de bovenbouw: technisch mogelijk, maar niet ideaal — het vraagt veel van een kind om midden in een schooltraject in te stappen.
Wat ik er zelf van denk
Ik zou liegen als ik zei dat ik al het antwoord weet op hoe het er bij ons voor alle vier de kinderen uit gaat zien. Onze kinderen zijn nu nog jong genoeg dat het staatsexamen-scenario ver weg voelt.
Maar wat ik wél weet: de vraag “maar hoe moet dat later?” is geen reden om nú niet de keuze te maken die bij jouw kind past. Er zijn genoeg wegen. En de meeste thuisonderwijskinderen die ik ken, zijn er prima gekomen — op hun eigen manier, op hun eigen tempo.
Dat is precies het punt.
Lees meer
→ Als je kind 2 is, is het tijd om deze vraag te stellen
→ Thuisonderwijs of school? Zo maak je een bewuste keuze
→ Een school kiezen: de complete gids voor bewuste ouders