“Maar mag dat dan wel?”
Dat is de vraag die ik al jaren krijg. Van vreemden in de supermarkt. Van bezorgde familieleden. Van schoolvrienden die me niet begrijpen maar het wel willen snappen.
En het eerlijke antwoord is: ja, het mag. Maar het vraagt uitleg — want thuisonderwijs bestaat als begrip niet in de Nederlandse wet. Wat in de wet staat, is de *leerplicht*. En daar zitten uitzonderingen op.
De leerplicht: de basis
Alle kinderen in Nederland zijn leerplichtig vanaf hun vijfde verjaardag tot en met het schooljaar waarin ze 16 worden. De standaardroute is een erkende school. Na 16 tot 18 geldt een kwalificatieplicht.
Thuisonderwijs bestaat niet als officieel systeem — er is geen inspecteur die je lessen goedkeurt, geen ministeriële erkenning. Wat wél bestaat, zijn vrijstellingen van de leerplicht. En via die weg is thuisonderwijs in Nederland mogelijk.
De vijf uitzonderingen op de leerplicht
Thuisonderwijs is dus niet geregeld in de Nederlandse wet, maar er zijn (ten minste) vijf “uitzonderingen” op basis waarvan je toch thuis je kind van onderwijs kan voorzien: artikel 5 onder a, artikel 5 onder b en artikel 5 onder c, artikel 5a en artikel 15.
Artikel 5a — Lichamelijk of psychisch niet in staat
Als een kind door ziekte of een beperking niet naar school kan, kan ontheffing worden aangevraagd op basis van een medische verklaring. Dit is *niet* de route die de meeste thuisonderwijzers bewandelen.
Dit is veelal géén prettige manier om vrijstelling voor schoolplicht te krijgen. Deze wet betekent dat je kind op lichamelijke of psychische gronden niet (meer) geschikt is om naar school te gaan. Dit moet door een onafhankelijke*, door de gemeente aangewezen, arts worden vastgesteld. Het doel vanuit de leerplichtambtenaar blijft bij deze kinderen om alsnog naar school te gaan en de verleende vrijstelling is steeds tijdelijk.
*Hoe onafhankelijk is een arts die door de gemeente is aangesteld eigenlijk?
Artikel 5b — Richtingsbezwaar
Dit is de route die de meeste Nederlandse thuisonderwijsgezinnen gebruiken. De twee voorwaarden:
1. Je kind mag in het jaar voordat je je beroep indient niet bij een school of instelling ingeschreven zijn geweest
2. Jij hebt als ouder bezwaar tegen de richting (levensbeschouwing) van alle scholen die op redelijke afstand van je woonadres liggen
“Richting” betekent hier letterlijk de grondslag van de school: openbaar, christelijk, islamitisch, etc. Het gaat niet om pedagogische aanpak (montessori, jenaplan, etc.), klassengrootte, veel binnenzitten of de kwaliteit van de leerkrachten.
Als je kind in het afgelopen jaar niet ingeschreven heeft gestaan op een school en je hebt, op basis van je levensovertuiging, overwegende bezwaren tegen de richting van -alle- (basis)scholen op redelijke afstand van jouw woonadres, dan kun je je beroepen op je recht op vrijstelling. Je vraagt niks aan, maar doet een beroep op een recht. Deze wet wordt in de volksmond “5b” genoemd, omdat dat het subartikel in de leerplichtwet is waar deze wet onder te vinden is.
Die lange zin moet ik wellicht even uitpakken. Het gaat per kind en niet per gezin. Je zou dus al schoolgaande kinderen kunnen hebben en voor je volgende of jongste kind vrijstelling kunnen krijgen. Theoretisch en wettelijk gezien is dit helemaal waar, in de praktijk moet je dan wel extra goed nadenken over hoe je je bezwaren verwoord. Het gaat daarnaast om een kind dat in het afgelopen jaar niet ingeschreven heeft gestaan. Dat kan bijvoorbeeld omdat het nog geen 5 jaar oud was (inschrijvingen als het kind jonger is dan 4 jaar tellen gelukkig niet mee, maar kunnen theoretisch gezien het proces wel weer moeilijker maken). Daarnaast moet je bezwaren hebben tegen de richting van de school: dat is niet of de school Montessori is of Jenaplan of grote klassen of overspannen juffen heeft, maar louter of het een openbare, Christelijke, Islamitische, Katholieke, etc. school is. Je reden van thuisonderwijs mag dus niet zijn: “ik vind de juffen onderbetaald en ik vind dat de kinderen teveel stil zitten.”
Dan schrijf je, een maand of 2 voor je kind 5 jaar wordt een brief naar je gemeente. Daarin vertel je dat je helaas genoodzaakt bent om je kind thuisonderwijs te geven. Daar bestaan ijzersterke voorbeeldbrieven voor, van de Nederlandse Vereniging Voor Thuisonderwijs (NVvTO), die steeds worden aangepast aan de dan geldende wetgeving en jurisprudentie.
In principe ben je dan klaar. Je krijgt al dan niet een bevestiging waar in staat dat het gelukt is. Maar jij hebt in principe aan de wet voldaan. Ik schrijf hier “in principe” omdat er eigenlijk in alle gemeenten tegenwoordig nog een ‘verzoek’ volgt: na het inleveren van jouw brief, krijg je een paar dagen of weken later een verzoek om “de scholenlijst”. Dat is een lijst waarop je invult welke scholen er in jouw regio zijn, wat hun adressen zijn, onder welk bestuur ze vallen en (belangrijk!) welke richting ze hebben. Afhankelijk van waar je woont, is dit een flink lange lijst! Je moet alle scholen noemen op redelijke afstand van jouw woonadres. Dat loopt op van 6 km als je kind 5 jaar oud is naar (ik geloof, pin me er niet op vast) 20 km als je kind 12 is. Je hoeft daar niet helemaal voor zelf door de wijk te gaan fietsen, maar kunt diverse websites raadplegen, zoals scholenopdekaart.nl
Als je dan een lijst gemaakt hebt met alle voorkomende richtingen, schrijf je per richting uit wat jouw bezwaar is. Je bent daarbij (tot nu toe) niet verplicht om je eigen levensovertuiging te noemen, maar wel om duidelijk onder woorden te brengen wat je tegen de levensovertuigingen van de scholen in de lijst hebt. Neem hiervoor de tijd en begin idealiter al vóór het verzoek om scholenlijst komt, dan wordt het geen haastklus en kun je duidelijk aan de desbetreffende leerplichtambtenaar laten zien dat jij je “huiswerk” gedaan hebt.
Artikel 5c — Buitenlandse school
Als je kind onderwijs volgt aan een buitenlandse school, kan vrijstelling worden aangevraagd. In de praktijk complex en weinig gebruikt.
Een derde mogelijkheid is om je kind in te schrijven op een school in het buitenland, terwijl je nog wel in Nederland ingeschreven blijft staan en blijft wonen. Je hebt dan een verklaring van de school nodig waarin ten minste de naam van je kind, de geboortedatum, de ingangsdatum van het onderwijs, de naam van de school, de naam van de directeur, het type onderwijs wat het kind gaat volgen en een handtekening van de directeur staat.
Soms kan dit volledig afstandsonderwijs of correspondentieonderwijs zijn, waarbij de ouders het kind helpen bij al het “schoolwerk”, maar waarbij de school uiteindelijk de juridische eindverantwoordelijkheid draagt. Juridisch gezien is dit dus eigenlijk schoolonderwijs en geen thuisonderwijs, zelfs als het volledig thuis plaats vindt.
Als je deze vorm van thuisonderwijs overweegt, laat je dan goed juridisch voorlichten en bijstaan. Er is nog niet veel ervaring (te vinden online!) met artikel 5 sub c voor het inschrijven op een andere buitenlandse school en de gegevens die er zijn lijken er op te wijzen dat het kind de school daadwerkelijk fysiek moet bezoeken.
Artikel 5 onder a — Trekkend bestaan
Niet te verwarren met artikel 5 onder a, snap je het nog ;-)?
Wanneer ouders een trekkend bestaan hebben, zoals bijvoorbeeld wanneer zij kermisexploitant zijn of binnenvaartschipper, kunnen de kinderen vrijstelling van de leerplicht krijgen, omdat het voor hen praktisch erg moeilijk zou zijn om dagelijks dezelfde school te bezoeken.
Artikel 15 – 16 jaar of ouder
Alleen voor jongeren van 16 jaar en ouder kan soms beroep worden gedaan op dit artikel, mits de jongere toewerkt naar een startkwalificatie. Dit kan bijvoorbeeld zijn wanneer een jongere een interne beroepsopleiding doet. De aanvraag doe je bij de gemeente waarin de jongere woont/staat ingeschreven.
→ [Voortgezet thuisonderwijs: hoe zit dat?](https://eenmooigezin.nl/voortgezet-thuis-onderwijs-hoe-zit-dat/)
Artikel 5b in de praktijk: hoe werkt het
Stuur een brief aan je gemeente, ongeveer twee maanden vóór de vijfde verjaardag van je kind. In die brief:
– Leg je uit dat je bezwaar hebt tegen de richting van alle scholen in de omgeving
– Voeg je een lijst bij van alle scholen die redelijkerwijs bereikbaar zijn (via scholenopdekaart.nl)
– Onderbouw je per richting waarom jouw levensovertuiging daarmee strijdig is
Daarna volgt vaak een verzoek om een “scholenlijst” van de gemeente — een formulier waarop je alle scholen in je omgeving invult met hun richting. De afstand varieert: van ~6 km voor een 5-jarige tot ~20 km voor een 12-jarige.
Je doet geen aanvraag voor vrijstelling — je beroept je op een recht. Dat klinkt als een subtiel verschil, maar het is juridisch relevant.
Heb je je brief ingeleverd? Dan ga je een taartje eten. Er zijn daarna geen toetsen, geen controles, niets.
💡 Praktische tip: gebruik de voorbeeldbrieven van NVvTO
De Nederlandse Vereniging voor Thuisonderwijs (NVvTO) heeft juridisch getoetste voorbeeldbrieven beschikbaar die steeds worden bijgewerkt. Begin hier, niet met een lege pagina.
Wat als je kind al naar school gaat?
Dan is artikel 5b niet meer mogelijk. Eenmaal ingeschreven, geldt de leerplicht volledig tot je kind 18 is. Er zijn dan beperkte andere routes, maar die zijn smal.
→ Mijn kind gaat al naar school: mag ik nog thuisonderwijs geven?
Meer weten?
→ Wie mag thuisonderwijs geven?
→ Wat kost thuisonderwijs?
→ Thuisonderwijs of school? Zo maak je een bewuste keuze
Vragen?
Wil je eens sparren over jouw scholenlijst? Of heb je een andere vraag over thuisonderwijs? Stuur me gerust een e-mailtje op iris@eenmooigezin.nl