Afgelopen dinsdag schoof ik aan bij Dit is de Dag op NPO Radio 1. Samen met Corine van Starkenburg, bestuurder van Ingrado (de vereniging van leerplichtambtenaren), mocht ik in debat over thuisonderwijs en de zogenaamde ‘leerplichtwet 5 onder b’.
Het was een goed, inhoudelijk gesprek. De toon was respectvol en beide kanten kwamen aan bod. Corine is iemand die haar vak overduidelijk serieus neemt, en dat waardeer ik enorm. Aan het einde van dit stuk zul je ook zien dat we het over de kern eigenlijk roerend eens zijn.
Hier kun je ‘m luisteren: Dit is de Dag: Moet de vrijstelling van de leerplicht op basis van religieuze motieven worden afgeschaft?
Toch zijn er (minstens) drie momenten uit de uitzending die in mijn hoofd zijn blijven hangen. Momenten die symbool staan voor hoe er in Nederland naar thuisonderwijs wordt gekeken – en die ik hier graag recht wil zetten.
1. De aanleiding: Een BOOS-uitzending over een sekte is géén thuisonderwijs-verhaal
Het radio-interview vond plaats naar aanleiding van een recente uitzending van het programma BOOS. Hierin deden twee jonge mensen hun schokkende verhaal over een zware, beschadigende jeugd waarin zij geen onderwijs kregen. Die pijn is echt, dat verhaal is afschuwelijk, en we moeten dit als maatschappij te allen tijde serieus nemen.
Maar er is één cruciaal detail: beide jonge mensen groeiden op in een sekte.
Dit is geen falen van thuisonderwijs; dit is het destructieve effect van een sekte. De isolatie en emotionele beschadiging die zij opliepen, hadden ook plaatsgevonden als ze wel ergens op een schoollijst hadden gestaan. Sektemilieu’s beschadigen mensen; niet alleen de afwezigheid van een schoolgebouw.
Wanneer we ’thuisonderwijs’ misbruiken als de zondebok voor kindermishandeling en religieuze isolatie, stellen we de verkeerde diagnose. En een verkeerde diagnose leidt onherroepelijk tot een verkeerd (en verstikkend) medicijn voor alle bonafide gezinnen.
2. Het meisje van 17 dat niet kon lezen: De scheve asymmetrie in het debat
Corine bracht in de uitzending het schrijnende voorbeeld in van een 17-jarig meisje dat na jarenlang thuisonderwijs niet kon lezen en schrijven. Hartverscheurend.
Maar als statistisch argument tegen thuisonderwijs is het volkomen nietszeggend.
Waarom? Omdat op dit moment 1 op de 3 vijftienjarigen in Nederland functioneel analfabeet is. Dit zijn honderdduizenden kinderen die elf jaar lang trouw naar school zijn gegaan. Ze zaten in een klaslokaal, hadden gediplomeerde leraren, maakten braaf hun huiswerk en verlaten de schoolbanken zonder fatsoenlijk te kunnen lezen.
“Als één schrijnend geval bij thuisonderwijs de reden is om een heel systeem te willen reguleren, waarom is het massale analfabetisme binnen het reguliere onderwijs dan geen reden om dát systeem per direct te heroverwegen?”
Het is die asymmetrie in de publieke opinie die me stoort. Het schoolsysteem mag collectief falen en we noemen het ‘een zorgwekkende trend’. Maar als er bij thuisonderwijs één incident is, is het direct een systeemfout.
3. Het woord ‘aanvragen’: Geen semantiek, maar een juridisch fundament
Het meest veelzeggende moment van de uitzending was toen Corine – nota bene de bestuurder van de vereniging van leerplichtambtenaren – sprak over het “aanvragen van een vrijstelling voor thuisonderwijs”.
En hier moeten we heel scherp zijn: je vraagt geen vrijstelling aan. Je beroept je op een recht.
Dit is geen juridisch haarkloven of louter semantiek; dit is het fundament onder je hele thuisonderwijstraject. Een aanvraag impliceert dat de overheid of de leerplichtambtenaar de macht heeft om ‘ja’ of ‘nee’ te zeggen. Dat is onjuist. Als ouder beoordeel en verklaar jij dat er in de regio geen school is die aansluit bij jouw levensbeschouwing. Voldoe je aan de administratieve regels van de Leerplichtwet? Dan is de vrijstelling een feit.
Als zelfs de top van de handhaving dit onderscheid op landelijke radio al (on)bewust (?) verdraait, snap ik volkomen waarom zoveel ouders met knikkende knieën en een defensieve brief aan hun traject beginnen. De wet staat aan jouw kant, mits je hem juist hanteert.
Waar we elkaar wél vinden
Ondanks de scherpe discussie, willen Corine en ik onder de streep denk ik precies hetzelfde.
We willen allebei dat kinderen veilig opgroeien, dat ze niet geïsoleerd raken en dat ze kwalitatief, uitdagend onderwijs krijgen dat hen voorbereidt op de toekomst. We willen allebei dat malafide situaties waarin kinderen worden verwaarloosd, keihard worden aangepakt.
Het fundamentele verschil zit hem in het mensbeeld. Ik geloof dat ouders die bewust kiezen voor thuisonderwijs de belangrijkste bondgenoten zijn van het kind – niet de hoofdverdachten. Laten we de energie die nu naar angst, controle en extra regelgeving gaat, liever steken in open contact en wederzijds vertrouwen.
Een goed gesprek begint bij het erkennen van wat je deelt. Dat deden we dinsdag aan de tafel bij NPO Radio 1. Laten we die lijn vasthouden.
Meer weten over de wetgeving?
- Lees mijn uitgebreide dossier over hoe thuisonderwijs in de wet werkelijk is geregeld.
- Bereid je goed voor en ontdek waarom je vrijstelling geen gunst is, maar een recht.
- Benieuwd naar de financiële kant? Lees hier wat kost thuisonderwijs.
Veelgestelde vragen
1. Wat houdt de discussie rondom ‘leerplicht 5 onder b’ of strengere regels in?
Politici en leerplichtambtenaren pleiten regelmatig voor een herziening van de wet (vaak aangeduid in discussies rondom de evaluatie van artikel 5b). Men wil meer controle op de kwaliteit van het onderwijs thuis en het recht op vrijstelling inperken. Vooralsnog is de wet echter ongewijzigd en blijft het beroep op de huidige vrijstelling onverminderd van kracht.
2. Is thuisonderwijs een risicofactor voor het isoleren van kinderen?
Nee. Onderzoek en de praktijk laten zien dat de overgrote meerderheid van de thuisonderwijskinderen juist midden in de maatschappij staat via sportclubs, verenigingen en lokale netwerken. Misstanden zoals blootgelegd in de media vinden hun oorzaak vrijwel altijd in sektarische of zwaar disfunctionele gezinssituaties, niet in de onderwijsvorm zelf.
3. Waarom is het verschil tussen vrijstelling ‘aanvragen’ en ‘beroepen op een recht’ zo belangrijk?
Bij een aanvraag leg je de beslissingsbevoegdheid bij de gemeente. Bij het beroepen (kennisgeving) van een recht op basis van artikel 5 onder b Leerplichtwet, ben jij als ouder degene die verklaart dat er een wettelijke grond is voor vrijstelling. De leerplichtambtenaar toetst vervolgens alleen of de kennisgeving tijdig en administratief correct is ingediend, niet of zij het ermee eens zijn.
4. Wat kan ik doen als de leerplichtambtenaar mijn vrijstelling weigert na een radio-uitzending of nieuwsbericht?
Een leerplichtambtenaar kan een correct ingediende 5 onder b-vrijstelling niet zomaar ‘weigeren’ op basis van maatschappelijke trends of media-aandacht. De wet is leidend. Als je brief aan de formele eisen voldoet en vóór de deadline binnen is, is de vrijstelling van rechtswege van kracht. Wordt er toch gedreigd met handhaving? Schakel dan direct juridisch advies in (bijvoorbeeld via de NVvTO).
5. Lopen thuisonderwijskinderen geen achterstand op bij belangrijke vakken zoals taal en rekenen?
Er is geen bewijs dat thuisonderwijskinderen vaker achterlopen. Integendeel: door de 1-op-1 aandacht en het leren op eigen tempo sluit de stof vaak veel beter aan. Waar het reguliere schoolsysteem momenteel kampt met grote uitdagingen (zoals 33% functioneel analfabetisme onder 15-jarigen), biedt thuisonderwijs juist de rust en ruimte voor diepgaande geletterdheid.