We hadden het onlangs over een vriendin die een paar jaar geleden naar Zuid-Frankrijk verhuisde. Zon, ruimte, een oude mas om op te knappen en kinderen die de hele dag buiten konden rennen. Het klonk als een droom. Tot ze zei: “Maar we mogen ze hier niet meer thuis lesgeven.”
“Wat? In Frankrijk?” Ik was oprecht verbaasd.
“Ja,” antwoordde ze. “Het was altijd legaal en vrij toegankelijk. Maar nu niet meer.”
Frankrijk had thuisonderwijs. Tot 2022.
Tot het schooljaar 2022–2023 was thuisonderwijs (instruction en famille of IEF) in Frankrijk legaal en relatief simpel. Frankrijk kende een meldplicht (régime de déclaration). Je stuurde een brief naar de burgemeester en de onderwijsinspectie, je accepteerde de jaarlijkse controles, en je kon je eigen educatieve weg volgen.
Toen veranderde alles. Onder leiding van president Macron werd in 2021 de ‘anti-separatismewet’ (Loi confortant le respect des principes de la République) aangenomen, bedoeld om radicalisering tegen te gaan. Thuisonderwijs werd als een van de strengst aangepakte bijzaken meegenomen.
De meldplicht werd vervangen door een strenge toestemmingsplicht (régime d’autorisation préalable). Sindsdien is thuisonderwijs in de basis verboden, tenzij je vooraf toestemming krijgt omdat je in één van deze vier zeer strikte uitzonderingscategorieën valt:
- Medische redenen of beperking — je kind is fysiek of mentaal niet in staat om naar een schoolgebouw te gaan (hiervoor zijn zware medische dossiers nodig).
- Intensieve sport of artistieke activiteit — denk aan een jonge topsporter of een conservatoriumtalent wiens trainingsschema reguliere schooltijden onmogelijk maakt.
- Reizend bestaan of geografische isolatie — de ouders reizen continu voor werk (zoals schippers of kermisexploitanten), of het gezin woont zó afgelegen dat de dichtstbijzijnde school onbereikbaar is.
- Een ‘specifieke situatie’ van het kind — dit was de categorie waar veel ouders hun hoop op vestigden. Je moet hierbij een zwaar onderbouwd pedagogisch plan (Pédagogique Éducatif) indienen. In de praktijk worden deze aanvragen tegenwoordig massaal afgewezen; de inspectie oordeelt vrijwel altijd dat het kind prima op een lokale openbare school terechtkan.
Voor de meeste (expat-)gezinnen die onderwijsvrijheid zoeken, heeft Frankrijk de deuren dus keihard in het slot gegooid.
Er is nog wel een actieve Franse organisatie, Les Enfants d’Abord, die deze wet aanvecht en gezinnen juridisch bijstaat. Je kunt hun website (in het Frans) in de gaten houden voor de laatste juridische strijd, maar de realiteit is momenteel somber.
Het Franse schoolsysteem: een cultuurshock
Zelfs als de wet níét was veranderd, is het goed om te weten dat het Franse onderwijssysteem voor veel Nederlandse ouders even slikken is.
Onderwijs (of liever: leerplicht) begint in Frankrijk al extreem vroeg. In 2019 is de leerplichtige leeftijd verlaagd van zes naar drie jaar. Het systeem is opgedeeld in vier fases: école maternelle (3–6 jaar), école élémentaire (6–11 jaar), collège (11–15 jaar) en lycée (15–18 jaar).
Het Franse systeem is sterk gecentraliseerd, hiërarchisch en zwaar gericht op academische prestaties. Alle openbare scholen zijn strikt seculier (laïcité). Hoewel het onderwijs kwalitatief hoog staat aangeschreven, heeft het kenmerken waar veel thuisonderwijsgezinnen juist voor weglopen:
- Lange, vermoeiende dagen. Franse schoolkinderen maken lange dagen, vaak van 8:30 tot wel 16:30 uur (met een warme lunch op school). Om dit te compenseren is de woensdagmiddag (en soms de hele woensdag) traditioneel vrij, maar de overige dagen zijn intensief.
- Hoge druk en strenge discipline. Het onderwijs is docentgericht. Er wordt veel verwacht op het gebied van reproductie, net handschrift en toetsen. De faalangst onder Franse scholieren ligt structureel hoger dan in Nederland.
- Weinig ruimte voor ‘anders’ leren. Je volgt het landelijke stramien. Ruimte voor spelend leren, ervaringsgericht werken of afwijken van de norm is in openbare scholen zeer beperkt.
Vind je het Nederlandse onderwijssysteem al te strak, te prestatiegericht of te onpersoonlijk? Dan gaat het reguliere Franse systeem waarschijnlijk voelen als een stap terug in de tijd.
Wat betekent dit als je wil emigreren?
Frankrijk is van oudsher een populair emigratieland voor Nederlanders; we houden van de joie de vivre, de ruimte en de cultuur. Maar als de vrijheid om je eigen kinderen les te geven je belangrijkste drijfveer is, dan is Frankrijk anno nu een doodlopende weg. Je loopt er tegen dezelfde (of zelfs strengere) muren op als in Duitsland.
Wil je wél de grens over en thuisonderwijs geven?
- België blijft voor veel Nederlandse gezinnen de meest veilige en toegankelijke optie.
- Wil je het zonniger zoeken? Kijk dan naar Portugal (met de nodige bureaucratie) of het juridisch grijze Spanje.
- En droom je echt groot? Dan zijn delen van de Verenigde Staten, Canada en Australië de absolute koplopers op het gebied van onderwijsvrijheid.
Conclusie
Frankrijk is een prachtig land. De knapperige baguettes, de uitgestrekte natuur, de wijn. Maar als je met je gezin wilt emigreren om in alle vrijheid thuisonderwijs te geven? Streep Frankrijk dan helaas maar van je lijstje.
Dit artikel is onderdeel van een serie over thuisonderwijs in het buitenland. Lees ook:
→ Thuisonderwijs in Duitsland — ook daar nagenoeg onmogelijk
→ Thuisonderwijs in België — de beste optie van onze buren
→ Thuisonderwijs in Nederland: hoe de wet wél werkt
→ Mijn kind gaat al naar school: mag ik nog thuisonderwijs geven?
→ Emigreren en thuisonderwijs: waar moet je beginnen?