Thuisonderwijs in Italië: een grondwettelijk recht, maar met een examen elk jaar

Italië trekt al jaren Nederlanders aan. Het eten, het klimaat, de kunst op elke straathoek en een tempo dat net wat trager ligt dan hier. Steeds vaker kom je er ook Nederlandse gezinnen tegen die er voor langere tijd neerstrijken, of die er een paar maanden doorbrengen tijdens een periode van worldschooling.

Goed nieuws voor wie aan thuisonderwijs denkt: in Italië is het niet alleen toegestaan, het is een grondwettelijk recht. Je hoeft geen toestemming te vragen en je hoeft niemand uit te leggen waarom je het doet. Maar daar staat iets tegenover dat in Nederland niet bestaat: je kind legt elk jaar een examen af op een Italiaanse school.

Emigreren naar Italië: hoe werkt het voor Nederlanders?

Als EU-burger mag je zonder formaliteiten drie maanden in Italië verblijven. Een geldig paspoort of identiteitskaart is genoeg. Blijf je langer, dan ben je verplicht je in te schrijven bij de gemeente waar je woont: de iscrizione anagrafica bij het ufficio anagrafe van de Comune.

Daarvoor heb je eerst een codice fiscale nodig, het Italiaanse fiscale nummer. Dat vraag je aan bij de Agenzia delle Entrate. Zonder dit nummer kom je nergens: niet bij de gemeente, niet bij de zorg en niet bij het huren van een huis. Werk je niet in Italië, dan moet je bij de inschrijving ook laten zien dat je genoeg middelen hebt om van te leven en dat je verzekerd bent tegen ziektekosten.

Belangrijk om te weten: zodra je ingeschreven staat, val je met je kinderen onder de Italiaanse leerplicht. Die duurt tien jaar, ruwweg van 6 tot 16 jaar.

Istruzione parentale: zo werkt het

Thuisonderwijs heet in Italië istruzione parentale, ook wel scuola familiare of gewoon homeschooling. De Italiaanse grondwet legt de opvoeding en het onderwijs van kinderen in de eerste plaats bij de ouders. Daarom is thuisonderwijs geen uitzondering op de leerplicht, maar een volwaardige manier om eraan te voldoen. Het gaat om de plicht tot onderwijs, niet om een plicht tot school.

In december 2025 heeft het Italiaanse ministerie van Onderwijs officiële richtlijnen gepubliceerd, zodat scholen in het hele land op dezelfde manier met thuisonderwijs omgaan. Die richtlijnen bevestigen nog eens dat thuisonderwijs een recht van ouders is. De procedure ziet er zo uit:

1. Elk jaar een melding vooraf

Je meldt schriftelijk, op papier, bij de directeur (dirigente scolastico) van een staatsschool in je woonplaats dat je thuisonderwijs geeft. Dat doe je binnen de landelijke inschrijvingstermijn voor scholen, meestal eind januari of begin februari. Voor het schooljaar 2026/2027 was de deadline 14 februari 2026.

In die melding verklaar je dat je de technische of financiële capaciteit hebt om je kind onderwijs te geven. Technisch betekent dat je het zelf kunt. Financieel betekent dat je het kunt laten doen, bijvoorbeeld door een tutor of een online school in te schakelen. Een diploma is niet vereist. De directeur mag wel nagaan of je verklaring klopt.

Bij de melding voeg je een globaal Italiaans geschreven onderwijsplan toe (progetto didattico-educativo) voor het komende jaar. Dat plan moet aansluiten bij het Italiaanse nationale curriculum, de Indicazioni nazionali.

2. Geen toestemming, wel toezicht

De school geeft geen toestemming en kan je melding dus ook niet weigeren. De directeur neemt kennis van je keuze en ziet er vervolgens op toe dat je kind daadwerkelijk onderwijs krijgt. Die school heet daarom de scuola vigilante, de toezichthoudende school.

3. Elk jaar een examen

Dit is het grote verschil met Nederland. Tot het einde van de leerplicht legt je kind elk jaar een overgangsexamen af, het esame di idoneità. Dat gebeurt als externe kandidaat op een staatsschool of een erkende particuliere school (scuola paritaria).

Voor de basisschool en de middenschool meld je je kind vóór 30 april aan voor het examen. Je levert dan ook het onderwijsplan in dat je dat jaar werkelijk hebt gevolgd. Daarop stemt de school de examenopdrachten af.
Het examen vindt plaats in één sessie, vóór 30 juni.
Aan het einde van de middenschool (rond 14 jaar) doet je kind in plaats van een overgangsexamen het landelijke eindexamen van de eerste cyclus, als privékandidaat.
In de eerste twee jaar van de bovenbouw gelden de deadlines van de school waar je het examen doet.
Je mag zelf kiezen op welke staatsschool of erkende school je kind examen doet. Dat hoeft niet de toezichthoudende school te zijn, maar je moet die school dan wel laten weten waar het examen plaatsvindt.

Haalt je kind het examen niet? Dan moet het het volgende schooljaar naar school. Doet je kind helemaal geen examen, dan stuurt de school eerst een herinnering en volgt daarna een melding bij de gemeente.

4. Vanaf 16 jaar

Zodra de leerplicht van tien jaar erop zit, vervalt de jaarlijkse examenplicht. Alleen als je kind daarna wil instromen op een school, is er weer een examen nodig. Wel loopt in Italië daarna nog een kwalificatieplicht door tot 18 jaar.

Kan het ook via een online school of in het Engels?

Voor veel buitenlandse gezinnen is dit de grote vraag, en het antwoord is helder: nee, niet als vervanging van de Italiaanse regels.

In Portugal kiezen veel expatgezinnen voor een internationale online school, waardoor ze buiten het Portugese thuisonderwijssysteem vallen. In Italië werkt dat niet. Buitenlandse scholen horen niet bij het Italiaanse onderwijssysteem, en het volgen ervan telt niet als vervulling van de Italiaanse leerplicht. Volgt je kind vanuit Italië een Britse of Amerikaanse online school, dan geef je in de ogen van de Italiaanse wet gewoon thuisonderwijs. Je doet dus ook de jaarlijkse melding en je kind legt elk jaar het Italiaanse examen af.

Een online school kan wel heel goed passen bij de financiële route uit je melding: je laat het onderwijs dan verzorgen door een ander. Het verandert alleen niets aan de examenplicht.

En die examens? Daar heb ik geen regeling voor gevonden in het Engels. Het examen wordt afgenomen op een Italiaanse school, toetst het Italiaanse curriculum en Italiaans is daar zelf een vak in. Je melding en je aanvraag voor het examen dien je ook in het Italiaans in. Reken er dus op dat je kind Italiaans moet leren. Een tweetalige erkende school is in de praktijk soms soepeler in hoe het examen verloopt, maar daar heb je geen recht op. Vraag het dus altijd vooraf na bij de school.

Ben je maar een paar maanden in Italië, bijvoorbeeld tijdens een reis, en schrijf je je niet in als inwoner? Dan is de kans klein dat het Italiaanse systeem je opmerkt. Maar wie echt emigreert, moet zich na drie maanden inschrijven, en dan gelden de regels gewoon.

Hoe groot is thuisonderwijs in Italië?

Lange tijd was thuisonderwijs in Italië een kleine, onbekende keuze. Corona heeft dat veranderd. In het schooljaar 2018/2019 kregen ruim 5.100 kinderen thuisonderwijs, twee jaar later waren dat er ruim 15.300. In 2024/2025 ging het om ongeveer 16.000 kinderen. Het overgrote deel zit in de basisschoolleeftijd.

Een onderzoek van de vereniging LAIF uit 2024 laat zien dat de meeste thuisonderwijsgezinnen in het noorden van het land wonen. Ongeveer een vijfde van de gezinnen noemt zichzelf unschooler. En ruim negen op de tien gezinnen reizen regelmatig, vaak ook naar het buitenland, als vast onderdeel van het leren.

Organisaties voor thuisonderwijs in Italië

LAIF (Associazione per l’Istruzione Famigliare): een vereniging die sinds 2017 thuisonderwijsgezinnen in heel Italië verbindt en ondersteunt, juridisch en didactisch. Ze zijn ook het gesprekspartner van scholen, gemeenten en media.
EDUpar / Educazione Parentale: het netwerk dat Erika Di Martino in 2011 oprichtte. Zij is een van de bekendste stemmen van het Italiaanse thuisonderwijs en biedt ook informatie en begeleiding in het Engels voor buitenlandse gezinnen.

Wat ik ervan vind

Wat mij het meest opvalt aan Italië, is hoe principieel de basis is. Thuisonderwijs is er geen vrijstelling die je moet aanvragen en ook geen gunst van de gemeente. Het is een recht van ouders, en de school neemt er alleen kennis van. Niemand vraagt waarom je het doet. Dat is een wereld van verschil met Nederland, waar je bezwaren moet hebben tegen de richting van alle scholen in je omgeving, of met Duitsland en Frankrijk, waar het zo goed als onmogelijk is.

Ook de drempel is laag. Waar je in Portugal een universitair diploma nodig hebt, volstaat in Italië de verklaring dat je het kunt, zelf of met hulp.

Maar de vrijheid aan de voorkant betaal je aan de achterkant. Het jaarlijkse examen bepaalt in feite wat je kind elk jaar moet kennen, en dat is het Italiaanse curriculum, in het Italiaans. Wil je echt vrij unschoolen of je eigen lesprogramma in het Nederlands of Engels volgen, dan schuurt dat. Dan zijn Engeland of België een betere keus.

Ben je van plan je echt in Italië te vestigen, wil je dat je kinderen de taal leren en ben je niet bang voor één examendag per jaar? Dan is Italië een van de meest toegankelijke landen van Europa om thuisonderwijs te geven.

Veelgestelde vragen

Is thuisonderwijs legaal in Italië?

Ja. Thuisonderwijs, in Italië istruzione parentale, is een grondwettelijk recht van ouders en een erkende manier om aan de leerplicht te voldoen. Je hebt geen toestemming nodig. Je doet elk jaar een melding bij een school in je woonplaats en je kind legt elk jaar een examen af.

Heb ik een diploma nodig om thuisonderwijs te geven in Italië?

Nee. Je verklaart dat je de technische of financiële capaciteit hebt om je kind onderwijs te geven. Je geeft dus zelf les, of je schakelt hulp in, zoals een tutor of een online school.

Moet mijn kind elk jaar examen doen?

Ja, tot het einde van de leerplicht rond 16 jaar. Je kind doet elk jaar het esame di idoneità op een staatsschool of erkende particuliere school. Voor de basisschool en middenschool meld je je kind vóór 30 april aan en vindt het examen vóór 30 juni plaats.

Kan mijn kind het examen in het Engels of Nederlands doen?

Daar is geen officiële regeling voor. Het examen wordt afgenomen op een Italiaanse school en toetst het Italiaanse curriculum, inclusief het vak Italiaans. Reken erop dat je kind Italiaans moet leren.

Telt een internationale online school als school in Italië?

Nee. Buitenlandse scholen horen niet bij het Italiaanse onderwijssysteem. Volgt je kind vanuit Italië een buitenlandse online school, dan geldt dat als thuisonderwijs. Je moet dus nog steeds de jaarlijkse melding doen en je kind doet elk jaar het Italiaanse examen.

Wat gebeurt er als mijn kind het examen niet haalt?

Dan moet je kind het volgende schooljaar naar een staatsschool of erkende school. Doet je kind helemaal geen examen, dan stuurt de school eerst een herinnering en volgt daarna een melding bij de gemeente.

Wanneer moet ik thuisonderwijs melden in Italië?

Binnen de landelijke inschrijvingstermijn voor scholen, meestal eind januari of begin februari. Voor het schooljaar 2026/2027 was dat 14 februari 2026. Die melding herhaal je elk jaar.

Bronnen

Lees meer:

Dit artikel is onderdeel van een serie over thuisonderwijs in het buitenland. Lees ook:
→ Thuisonderwijs in het buitenland: welke landen en wat de regels zijn
→ Thuisonderwijs in Portugal: legaal, maar je moet door de bureaucratie heen
→ Thuisonderwijs in Spanje: een grijs juridisch gebied
→ Thuisonderwijs in België: de beste optie van onze buurlanden
→ Thuisonderwijs in Nederland: hoe de wet werkt