Je kind gaat al naar school en de deur naar thuisonderwijs in Nederland via de vrijstelling lijkt definitief gesloten. Je begint online te zoeken naar alternatieven. En als je op Funda of een kaart kijkt, is de grensstreek met Duitsland vaak de eerste en goedkoopste optie die je tegenkomt. Ruimte, betaalbare huizen, dicht bij familie.
Maar wees gewaarschuwd: als je thuisonderwijs wilt geven, is Duitsland een van de slechtste keuzes die je wereldwijd kunt maken.
In eerdere artikelen op deze site kwam al aan bod hoe thuisonderwijs wettelijk werkt in Nederland en waarom België voor veel gezinnen een uitstekende optie is. Maar omdat veel ouders tóch overwegen om de oostgrens over te steken, moeten we de harde realiteit van de Duitse wet even helder op papier zetten.
Er wonen veel Nederlanders in Duitsland
Dat klopt helemaal. Er wonen ruim 150.000 Nederlanders bij onze oosterburen. De grensgebieden in Noordrijn-Westfalen en Nedersaksen zijn een prachtige mix van beide culturen. In sommige dorpen net over de grens is de voertaal op straat zelfs half Nederlands. Je woont in het buitenland, maar bent zo weer thuis voor een verjaardag.
Dat maakt de stap verleidelijk. Maar de onderwijswetgeving in Duitsland is compleet anders, en veel meedogenlozer, dan we in Nederland gewend zijn.
De wet: Schulbesuchspflicht (en waarom dat uitmaakt)
Nederland kent de leerplicht. De overheid verplicht dat een kind onderwijs krijgt, maar de wet laat nog (zeer smalle) openingen over voor thuisonderwijs via artikel 5b.
Duitsland kent echter geen leerplicht, maar een Schulpflicht en specifiek een Schulbesuchspflicht. Dat betekent letterlijk: de wettelijke plicht om fysiek aanwezig te zijn in een door de staat erkend schoolgebouw. Thuisonderwijs is bij wet ten strengste verboden.
Laat dat even binnenkomen.
De Duitse overheid beroept zich hierbij op het Staatliches Wächteramt — de plicht van de staat om over het welzijn van het kind te waken. Het Duitse Constitutionele Hof heeft herhaaldelijk geoordeeld dat school de plek is waar kinderen socialiseren met andersdenkenden, en dat de staat de absolute plicht heeft om het ontstaan van “religieuze of ideologische parallelle samenlevingen” (Parallelgesellschaften) tegen te gaan. Zelfs als je je kind academisch fantastisch onderwijs geeft aan de keukentafel, overtreed je de wet omdat het niet socialiseert in een staatsgebouw.
Zelfs als je kind door zware medische of psychische problemen (zoals autisme of schooltrauma) niet naar school kan, krijg je in Duitsland geen toestemming voor zelfgegeven thuisonderwijs. De staat zal in dat geval hooguit tijdelijk Krankenunterricht (ziekenhuisonderwijs) of afstandsonderwijs door een bevoegde staatsdocent faciliteren.
De consequenties zijn niet mis
Er is een kleine, vaak religieuze of zeer alternatieve groep Duitse gezinnen die in de illegaliteit tóch thuisonderwijs geeft. Sommigen proberen onder de radar te blijven door te reizen of verhuizingen niet door te geven.
De consequenties als je gepakt wordt, zijn ronduit draconisch. Het is geen abstract risico:
- Hoge boetes: Ouders krijgen dwangsommen (Bussgelder) opgelegd die kunnen oplopen tot duizenden euro’s.
- Politionele dwang: Het is in Duitsland de realiteit dat de politie ’s ochtends aanbelt om kinderen fysiek uit huis te halen en onder begeleiding naar hun schoolbankje te escorteren.
- Gevangenisstraf en uithuisplaatsing: Bij hardnekkige weigering riskeren ouders gevangenisstraf en de (gedeeltelijke) ontzetting uit de ouderlijke macht (Entzug des Sorgerechts), waarbij de kinderen in pleeggezinnen worden geplaatst.
Een beroemd voorbeeld hiervan is de Duitse familie Romeike, die in 2008 wegens hun thuisonderwijskeuze naar de Verenigde Staten vluchtte en daar daadwerkelijk politiek asiel aanvroeg omdat ze in hun thuisland werden “vervolgd” om hun onderwijskeuze.
Het Duitse schoolsysteem in een notendop
Wat als je het dan maar gewoon accepteert? Het Duitse systeem steekt als volgt in elkaar:
- Kindergarten (3-6 jaar): Niet verplicht.
- Grundschule (6-10 jaar): De basisschool duurt in de meeste deelstaten maar vier jaar (in Berlijn en Brandenburg zes jaar). Blijven zitten is ongewoon.
- De vroege splitsing (rond 10 jaar): Dit is voor veel buitenlandse ouders een heikel punt. Al op ongeveer tienjarige leeftijd worden kinderen geselecteerd op niveau en gesplitst naar de Hauptschule, Realschule, Gesamtschule of het Gymnasium.
Onderwijs is gratis en zeer toegankelijk, maar het is vanzelfsprekend Duitstalig en sterk klassikaal georganiseerd.
Organisaties die de strijd voeren
De Homeschool Legal Defense Association (HSLDA) — een invloedrijke Amerikaanse organisatie die thuisonderwijsrechten wereldwijd verdedigt — volgt de Duitse situatie op de voet en steunt regelmatig Duitse gezinnen in internationale rechtbanken (zoals het Europees Hof voor de Rechten van de Mens). Helaas tot nu toe vrijwel zonder succes.
In Nederland houdt de Nederlandse Vereniging voor Thuisonderwijs (NVvTO) de internationale ontwikkelingen nauwlettend in de gaten. Zij kunnen goed adviseren over buurlanden waar het wél mag.
Conclusie
Duitsland is een prachtig land met een rijke cultuur. Als je om financiële redenen of werk wilt emigreren en de reguliere schoolplicht geen probleem voor je is, is de grensstreek een fantastische optie.
Maar als de vrijheid om thuisonderwijs te geven je absolute drijfveer is: stop met zoeken in Duitsland. Hier wordt het leerplichtbeleid meedogenlozer gehandhaafd dan in Nederland, met veel zwaardere consequenties voor je gezin.
Kijk in plaats daarvan naar België, overweeg de aanstaande strengere regels in Engeland, of oriënteer je op pionierslanden buiten Europa. Maar laat Duitsland links liggen.
Dit artikel is onderdeel van een serie over thuisonderwijs in het buitenland. Lees ook de andere delen:
→ Thuisonderwijs in Frankrijk — was een optie, nu nagenoeg onmogelijk
→ Thuisonderwijs in Nederland: hoe de wet wél werkt
→ Mijn kind gaat al naar school: mag ik nog thuisonderwijs geven in NL?