Eenmaal op school, nooit meer thuisonderwijs? Waarom die regel niet klopt

Kort samengevat
Zit je kind eenmaal op school, dan is thuisonderwijs op grond van artikel 5 onder b in Nederland vrijwel onmogelijk. De wet straft daarmee juist de ouders die school een eerlijke kans gaven. En of er voor jou nog een uitzondering is, hangt intussen vooral af van de gemeente waar je woont. Dit is een opiniestuk: hier lees je wat ik ervan vind, en waarom ik vind dat het anders moet.

De vraag die ik het vaakst krijg, is niet “hoe begin ik met thuisonderwijs?”. Het is deze: “Mijn kind zit al op school. Kunnen we nog overstappen?”. Vaak wordt die vraag gesteld door een oververmoeide, zeer verdrietige ouder, die het vechten met de school waarop het kind vastgelopen is, helemaal zat is en graag iets anders wenst.

Ik heb daar een uitgebreid blog over geschreven, en helaas is het eerlijke antwoord bijna altijd nee. Dat antwoord geef ik niet graag aan zo’n ouder die graag anders wil. Ik krijg het ook steeds moeilijker uit mijn toetsenbord. Want hoe langer ik erover nadenk, hoe minder het klopt.

Een eerlijke kanttekening vooraf: ik ben geen jurist en dit is geen juridisch advies. Het is mijn mening, gebaseerd op de wet, de uitspraken en wat ik om me heen zie gebeuren.

Wat de wet zegt

Artikel 5 onder b van de Leerplichtwet geeft ouders het recht om hun kind niet in te schrijven op een school als ze overwegende bedenkingen hebben tegen de richting van alle scholen op redelijke afstand van hun woonadres (of in heel Nederland als er geen woonadres is). Dat recht kent een harde grens. Volgens artikel 8 geldt je verklaring niet als je kind in het jaar vóór de kennisgeving op een school stond van de richting waartegen je bedenkingen hebt.

De redenering daarachter is te volgen: wie zijn kind zelf op een school heeft gezet, kan moeilijk volhouden dat hij tégen de richting van die school is. In de praktijk betekent het dat de deur dicht zit zodra je kind eenmaal op school staat ingeschreven in het jaar voordat het kind 5 wordt. (Hij of zij hoeft de drempel van de school daarvoor niet eens over gegaan zijn: inschrijving is wat telt, bezoek niet). De gemeente Den Haag zegt het op haar website zonder omwegen: heb je je kind op een school ingeschreven, dan komt het niet voor een vrijstelling in aanmerking, behalve in bijzondere situaties, zoals eventueel bij een verhuizing.

Op dat woordje “eventueel” kom ik straks terug.

Een overtuiging is geen momentopname

De regel gaat ervan uit dat ouders op het moment van de eerste schoolkeuze al precies weten waar ze staan. Dat ze toen een afgewogen oordeel gaven over alle richtingen in hun omgeving, en dat dat oordeel voor altijd vastligt.

Zo werkt een levensovertuiging niet. Zo werkt ouderschap ook niet.

De meeste ouders schrijven hun kind in op een school als het twee of jaar is. Je bent dan een paar jaar ouder, je slaapt weinig, en je kiest vaak de school om de hoek omdat iedereen dat doet. Pas daarna, als je ziet wat je kind elke dag mee naar huis neemt, ga je echt nadenken. Over wat jij gelooft, over wat de school uitdraagt, en over de vraag of die twee bij elkaar passen. In deel 1 van mijn reeks over je levensovertuiging schreef ik al hoe weinig mensen hun overtuiging ooit echt hebben uitgeschreven. Dat is niet erg. Maar het levert in dit geval wel grote problemen op.

Niet alleen ouders veranderen trouwens. Scholen veranderen door de jaren ook. Ze fuseren, krijgen een nieuwe identiteit of een nieuw burgerschapsprogramma. De school waar je kind vier jaar geleden begon, is niet altijd dezelfde school waar het nu zit.

Toch zegt de wet in feite: je eerste keuze is meteen ook je laatste. Je mag je overtuiging hebben, maar alleen als je hem op tijd al had.

De wet beloont wie school nooit een kans gaf

Dit vind ik het wrangste deel. Stel je twee gezinnen voor met precies dezelfde overtuiging.

Het eerste gezin besluit al voor de vierde verjaardag: wij doen het niet. Het doet tijdig een kennisgeving en geeft thuisonderwijs.

Het tweede gezin twijfelt. Het wil het uitproberen, het wil de school een kans geven, het wil niet uit principe nee zeggen tegen iets wat het nog niet kent. Na een paar weken of maanden weet het zeker dat de richting van de school botst met wat het thuis aanleert. En dan blijkt het te laat. Zelfs al is de leerplicht voor dat kind nog niet eens ingegaan.

Het gezin dat openstond voor school, staat er slechter voor dan het gezin dat er nooit aan begon. Dat is een vreemde uitkomst voor een wet die zegt het recht op onderwijs van kinderen voorop te zetten. Hij leert ouders eigenlijk maar één ding: probeer het vooral niet uit.

70.000 kinderen thuis, maar thuisonderwijs mag niet

Er is nog iets wat deze regel voor mij extra wrang maakt. De deur blijft dicht voor ouders die willen overstappen. Intussen zitten er in Nederland tienduizenden kinderen thuis zonder onderwijs.

Oudervereniging Balans schat in haar rapport Thuiszitters tellen dat er in schooljaar 2022/2023 zo’n 70.000 thuiszitters waren. Dat zijn kinderen die drie maanden of langer niet naar school gingen. Volgens hetzelfde rapport kregen ongeveer 280.000 kinderen geen volwaardig onderwijs.

De officiële cijfers zijn lager, omdat daar een veel strengere definitie voor geldt. Maar ook die cijfers stijgen. In schooljaar 2024/2025 zaten 16.351 kinderen thuis zonder schoolinschrijving. Een onderzoek in opdracht van het ministerie schat bovendien dat ruim 60.000 leerlingen wel ingeschreven staan, maar meer dan de helft van hun onderwijs missen. In juni 2026 stapte Balans naar de rechter, omdat de Staat volgens de vereniging te weinig doet om het recht op onderwijs waar te maken.

Leg dat eens naast de regel uit dit blog. Een kind dat al maanden thuiszit maar ingeschreven staat, zit op papier gewoon op school. Het telt mee in het systeem, ook als het niets leert. Een ouder die zegt “ik neem het onderwijs van mijn kind zelf op me, en kijk gerust mee”, hoort dat dat niet kan, omdat het kind ooit is ingeschreven.

Ik wil hier wel zorgvuldig zijn. Thuiszitters zijn een heel diverse groep. Veel van deze kinderen hebben zorg nodig of een school die wél bij ze past, en thuisonderwijs is lang niet voor elk gezin de oplossing. Ik zeg dus niet dat al die kinderen thuisonderwijs zouden moeten krijgen. Wat ik wel zeg: een systeem dat accepteert dat een kind thuiszit zónder onderwijs, maar ouders verbiedt om thuis wél onderwijs te geven, heeft zijn prioriteiten niet op orde. Dan gaat het blijkbaar meer om de inschrijving dan om wat het kind leert.

Het hangt af van je postcode

En dan dat woordje “eventueel”.

Want wie toch een uitzondering hoopt te krijgen, merkt al snel dat het antwoord afhankelijk is van de gemeente. Dat geldt niet alleen voor overstappers. Het geldt voor iedereen die een beroep doet op artikel 5 onder b, en het speelt al jaren.

Een paar feiten op een rij:

  • Het Openbaar Ministerie signaleerde al in 2012 rechtsongelijkheid rond dit artikel, en deed dat in 2025 opnieuw.
  • In april 2025 stopte het OM met vervolgen in zaken waarin de overtuiging van ouders inhoudelijk getoetst moest worden, omdat er te weinig juridische houvast was.
  • Na de uitspraak van de Hoge Raad van 21 april 2026 heeft het OM die vervolging weer hervat. Op papier dan: er zijn nog geen nieuwe zaken geweest voor zover ik kan vinden.
  • Ingrado en de VNG schreven gemeenten een handreiking voor de periode daarna. Ingrado benadrukt zelf dat het om een advies gaat. Elke gemeente vult het dus op haar eigen manier in.
  • Alkmaar paste haar beleid aan en noemt schooljaar 2026-2027 een overgangsjaar. Andere gemeenten kiezen weer iets anders, en sommige leerplichtambtenaren gaan, volgens de NVvTO, juist met redelijkheid en menselijkheid met gezinnen om.

Dat laatste is mooi voor wie zo’n ambtenaar treft. Maar het is precies het probleem. Of jouw gezin rust krijgt, een gesprek, een overgangsjaar of een proces-verbaal, hangt af van de gemeente waar je toevallig woont en de persoon die je dossier oppakt. Twee gezinnen met dezelfde overtuiging, dezelfde situatie en dezelfde kennisgeving kunnen een totaal andere uitkomst krijgen, alleen omdat ze aan verschillende kanten van een gemeentegrens wonen.

Dat is geen bij wet geregeld recht (wat het dus wel is!!). Dat is een debiele loterij.

Wat ik vind dat er moet gebeuren

Ik begrijp dat de overheid wil weten of kinderen goed onderwijs krijgen. Dat wil ik ook. Ik ben er niet per se op tegen dat iemand meekijkt. Waar ik tegen ben, is een systeem dat ouders afrekent op een keuze die ze maakten toen hun kind twee of drie jaar oud was, en dat de uitkomst daarna aan de gemeente overlaat.

Wat ik zou willen zien:

  • Een heldere wettelijke regeling voor thuisonderwijs die daadwerkelijk gevolgd wordt. Met duidelijke regels die overal in Nederland hetzelfde zijn, in plaats van een vrijstelling die nooit voor thuisonderwijs bedoeld was en nu per gemeente wordt opgerekt of dichtgedraaid. De NVvTO vraagt daar al jaren om, en ik sluit me daar bij aan.
  • Ruimte om op een keuze terug te komen. Een ouder die na een paar jaar tot het inzicht komt dat de richting van de school niet past, verdient een eerlijke beoordeling, geen dichte deur.
  • Toezicht dat over het kind gaat, niet over de overtuiging. Kijk of een kind leert en zich ontwikkelt. Dat zegt veel meer dan de vraag of je ouders op het juiste moment het juiste formulier invulden.

Wat je nu kunt doen

Tot de wet verandert, leven we met de wet zoals hij is. Een paar dingen die ik ouders mee wil geven:

Staat je kind nog niet op school ingescrheven? Neem de tijd om uit te zoeken waar je staat, vóórdat je inschrijft. Niet omdat je per se thuisonderwijs moet willen, maar omdat die eerste keuze zwaarder weegt dan je zou denken. Deel 1 en deel 2 van mijn reeks helpen je daarbij.

Zit je kind al op school? Lees eerst mijn blog over die situatie. Doe geen beroep op een grond die niet klopt. Artikel 5 onder a, over lichamelijke of psychische ongeschiktheid, is er voor kinderen voor wie dat echt geldt, en niet als achterdeur. Zoek advies bij de NVvTO voordat je stappen zet.

En laat van je horen. Deze regels zijn gemaakt door mensen, en ze kunnen door mensen worden veranderd. De Tweede Kamer, de Eerste Kamer en je eigen gemeenteraad horen graag hoe dit in de praktijk uitpakt. Een verhaal van een echt gezin zegt soms meer dan tien juridische analyses.

Wat vind jij? Herken je dit, of zie je het anders? Ik lees je reactie graag.

Bronnen

Laat een reactie achter

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *