Als je serieus overweegt om te verhuizen om thuisonderwijs te kunnen geven, is België waarschijnlijk het eerste land waar je aan denkt. En met reden: het is dichtbij, we spreken (grotendeels) dezelfde taal en de cultuur komt overeen. Bovendien is thuisonderwijs hier, in tegenstelling tot in Duitsland en Frankrijk, gewoon legaal en expliciet in de grondwet verankerd.
Maar laat me eerlijk zijn: “legaal” betekent in België absoluut niet “vrijblijvend”.
Er wonen steeds meer Nederlanders in België
Dat is geen verrassing. Voor een Nederlands gezin dat thuisonderwijs wil geven, is het een natuurlijke eerste stap als het in eigen land niet meer lukt. Bijvoorbeeld omdat je kind al naar school gaat en je je daardoor in Nederland niet meer kunt beroepen op artikel 5b van de Leerplichtwet (richtingsbezwaar).
Omdat Nederland en België beide in de EU zitten, is verhuizen eenvoudig. Geen visa, geen inburgeringscursussen, geen ingewikkelde immigratieprocedures. Je huurt of koopt een huis, schrijft je in bij de Belgische gemeente, en je begint. Dat is een gigantisch voordeel vergeleken met bijvoorbeeld Engeland, waar na de Brexit de deuren nagenoeg gesloten zijn.
Thuisonderwijs in België: zo werken de regels
Hier is het belangrijkste om te begrijpen: België kent geen “richtingsbezwaar”-constructie zoals wij in Nederland. Thuisonderwijs is hier simpelweg een erkende en volwaardige onderwijsvorm. Je hoeft geen levensbeschouwelijke of religieuze reden te hebben; je mag thuisonderwijs geven puur en alleen omdat jij vindt dat dit het beste is voor jouw kind.
Let wel op: onderwijs in België is geregeld per gewest. Als Nederlander zul je waarschijnlijk in Vlaanderen (de Vlaamse Gemeenschap) gaan wonen. Daar gelden stevige voorwaarden die flink wat inzet van je vragen.
Wat moet je verplicht doen in Vlaanderen?
- Verklaring indienen. Je moet elk jaar een formele ‘Verklaring van Huisonderwijs’ indienen bij het Vlaams Ministerie van Onderwijs (via het portaal van AGODI). Dit moet uiterlijk vóór de derde schooldag van het schooljaar (dus begin september).
- De verhuis-uitzondering (belangrijk!). Zit je kind al op een Vlaamse school? Dan mag je niet zomaar halverwege het schooljaar overstappen naar thuisonderwijs. Maar let op: als jij halverwege het jaar vanuit Nederland naar België emigreert, geldt deze regel niet! Je hebt na inschrijving in je nieuwe Belgische gemeente 60 dagen de tijd om je verklaring in te dienen en mag direct starten met thuisonderwijs.
- Inspectie (Niet 2x per jaar!). Er gaat een gerucht dat de inspectie elk half jaar op de stoep staat, maar dat klopt niet. De onderwijsinspectie controleert steekproefsgewijs, of wanneer er signalen zijn van problemen. Krijg je controle? Dan hoor je dit minstens een maand van tevoren. Je moet dan kunnen aantonen dat je onderwijs voldoet aan de minimale doelen. Je laat portfolio’s, werkboeken of een opleidingsplan zien.
- De Examencommissie (De grootste horde). Dit is de harde eis van België. Je kind móét op vaste ‘ijkmomenten’ slagen voor examens bij de centrale Examencommissie in Brussel.
- Uiterlijk in het schooljaar waarin je kind 11 jaar wordt, moet het verplicht ingeschreven zijn voor het getuigschrift basisonderwijs (en slagen uiterlijk in het jaar dat het 13 wordt).
- Daarna zijn er harde deadlines voor de eerste en tweede graad van het secundair onderwijs.
- Je krijgt per vak twee kansen. Haal je de deadlines niet of zakt je kind? Dan ben je verplicht je kind in te schrijven op een erkende school.
- Medisch onderzoek (CLB). Net als schoolgaande kinderen moeten thuisonderwijskinderen verplicht op controle bij het Centrum voor Leerlingenbegeleiding (CLB) voor periodiek medisch onderzoek (wegen, meten, ogen, oren). Wat betreft inentingen: het CLB controleert het vaccinatieschema, maar wettelijk gezien is in België alleen het poliovaccin verplicht.
- Geen diploma nodig. Je hebt geen lerarendiploma nodig om je eigen kinderen les te geven. Je bent wél verplicht het onderwijs zo in te richten dat de wettelijke eindtermen gehaald worden. Hoe je dat doet (boeken, online school, ervaringsgericht), is aan jou.
Wat als de inspectie negatief oordeelt?
Als de inspecteur vindt dat je onderwijs onder de maat is, is dat nog niet direct het einde. Je krijgt tijd om de feedback te verwerken, waarna een tweede inspectie volgt. Krijg je na die tweede ronde opnieuw een negatieve beoordeling? Dan vervalt je recht op thuisonderwijs en moet je kind onmiddellijk naar een erkende school.
Dit is geen theoretisch risico. Het politieke klimaat in Vlaanderen rondom thuisonderwijs is aan het verharden. Het aantal thuisonderwijsgezinnen is de afgelopen jaren geëxplodeerd. De huidige (en nieuwe) Vlaamse minister van Onderwijs, Zuhal Demir (N-VA), is behoorlijk kritisch op deze onderwijsvorm en heeft al aangekondigd dat er scherpere controles komen op de kwaliteit en om wantoestanden sneller op te sporen. De regels zullen in de toekomst eerder strenger dan soepeler worden.
Kinderbijslag (Groeipakket) en kosten
Goed nieuws: als inwoner van België heb je gewoon recht op het ‘Groeipakket’ (de Belgische kinderbijslag), en die ligt vaak een stuk hoger dan in Nederland. Ook ontvang je de schooltoeslag. Alle daadwerkelijke kosten voor het thuisonderwijs — leermateriaal, boeken, examengeld bij de Examencommissie en eventuele online tutors — zijn echter volledig voor jouw eigen rekening.
Wat ik ervan vind
België is zonder twijfel de meest realistische en toegankelijke optie voor Nederlandse gezinnen die willen emigreren om les te geven aan de keukentafel. Je hebt geen visum-stress, geen taalbarrière en het is een volwaardig erkend systeem.
Maar vergis je niet: toegankelijk is niet hetzelfde als ‘vrij’. De druk van de verplichte Examencommissie (waarbij pubers soms naar Brussel moeten reizen voor zware theorie-examens) is voor veel unschoolers of kinderen met faalangst een enorme drempel. En de dreiging dat je bij slechte resultaten alsnog naar een fysieke school moet, hangt altijd in de lucht.
Zoek je absolute academische vrijheid waarbij niemand ooit je lesmateriaal controleert? Dan is België niet wat je zoekt. Maar ben je bereid om je te conformeren aan de einddoelen en structuur van de staat, in ruil voor de vrijheid om het hoe en waar zelf te bepalen? Dan is België absoluut de beste optie die we in de buurt hebben.
Dit artikel is onderdeel van een serie over thuisonderwijs in het buitenland. Lees ook:
→ Thuisonderwijs in Engeland — legaal, maar Brexit maakt het ingewikkeld
→ Thuisonderwijs in Duitsland — bij wet verboden
→ Thuisonderwijs in Frankrijk — was een optie, nu nagenoeg onmogelijk
→ Thuisonderwijs in Nederland: hoe de wet wél werkt
→ Mijn kind gaat al naar school: mag ik nog thuisonderwijs geven in NL?