Eerst even een feit dat de meeste mensen niet kennen: de leerplicht in Nederland begint niet bij vier jaar. Die begint op de eerste schooldag van de maand nadat een kind vijf is geworden. Een kind van vier is dus, wettelijk gezien, helemaal niet verplicht om naar school te gaan.
Vraag het aan tien ouders op een schoolplein, en ik durf te wedden dat de meesten denken dat de leerplicht bij vier begint. Scholen doen ook weinig om die indruk weg te nemen. Integendeel: veel scholen moedigen ouders aan hun vierjarige zoveel mogelijk te laten komen, “in het belang van de ontwikkeling”.
Wat school van een vierjarige vraagt
Dit voorjaar verscheen een onderzoek naar de onderwijsdeelname van vierjarigen, in opdracht van het ministerie van OCW. Daaruit blijkt dat kleuters gemiddeld zo’n 28 uur onderwijs per week krijgen. Per school loopt dat uiteen van 22 tot ruim 31 uur. Ongeveer een derde van de ondervraagde scholen werkt met vijf gelijke dagen. Landelijk representatief zijn die cijfers niet, maar ze geven wel een goed beeld.
En dan wordt het opvallend: er is geen landelijke registratie van hoe vaak vierjarigen echt op school zijn. Het ministerie erkent zelf dat die kennis ontbreekt. We weten dus niet eens goed hoeveel uur deze kinderen, die nergens toe verplicht zijn, in de praktijk op school doorbrengen.
Denk daar even over na. Het gaat om duizenden kinderen per jaar die volle weken naar school gaan terwijl dat niet hoeft, en niemand houdt het bij.
Wat een kind van vier eigenlijk nodig heeft
Een kind van vier is op bijna elk vlak nog volop in ontwikkeling. Een middagdutje is op deze leeftijd meestal niet meer nodig, maar de behoefte aan rust en momenten om tot zichzelf te komen tussen alle prikkels door blijft groot.
Een vierjarige heeft ruimte nodig om buiten te spelen. Aandacht van een volwassene die zijn tempo volgt. Tijd met zijn ouders, broers en zussen. En een gevoel van veiligheid dat niet vanzelf ontstaat in een groep van vijfentwintig leeftijdgenoten.
Geen van die dingen is een luxe. Het zijn basisbehoeften op die leeftijd.
Het gaat hier niet alleen om lichamelijke rust. Een vierjarige heeft ook ruimte nodig om te verwerken wat hij meemaakt. Om zich te vervelen, want daar begint creativiteit. Om gewoon te zijn, zonder dat er iets van hem verwacht wordt.
De omgekeerde bescherming
Hier wordt het wrang. Zodra een kind wél leerplichtig is, biedt de wet ineens bescherming tegen te veel school. Ouders van een leerplichtig kind dat nog geen zes is, mogen hem tot vijf uur per week thuishouden. Ze hoeven dat alleen te melden aan de directeur. Met toestemming van de directeur kan daar nog eens vijf uur per week bij. De wetgever erkent daarmee dat een volle schoolweek op deze leeftijd te veel kan zijn.
Voor de vierjarige, die nog helemaal niet hoeft te gaan, bestaat zo’n regeling niet. Simpelweg omdat er geen plicht is om van af te wijken. Maar in de praktijk draait hij vaak even volle weken als een vijfjarige, met de aanmoediging van school om vooral zoveel mogelijk te komen.
We beschermen dus het kind dat verplicht is tegen te veel, en duwen het kind dat vrijwillig gaat juist richting het maximum.
Waarom wij het anders doen
Geen van onze vier kinderen heeft ooit een dag op school gezeten. Ook niet op hun vierde, toen dat nog helemaal vrijwillig was. Dat is niet omdat ik denk dat school per definitie slecht is voor een vierjarige. Het is omdat ik niet zie waarom je een kind van die leeftijd zou blootstellen aan iets waar de wet zelf een rem op zet zodra het wél verplicht wordt.
Onze vierjarigen sliepen als ze moe waren, speelden buiten als ze dat nodig hadden en hadden de tijd om gewoon bij ons en bij elkaar te zijn. Geen leerplichtambtenaar had daar iets over te zeggen, want er was geen leerplicht om aan te voldoen.
Het helpt natuurlijk dat we die keuze al veel eerder bewust hebben gemaakt. Als je al nadenkt over thuisonderwijs of school als je kind twee is, kijk je er heel anders naar dan wanneer je vierjarige al op school zit en je je afvraagt of het niet te veel is. Daarover schreef ik ook in Je baby is net geboren, en toch: waarom je nu al nadenkt over onderwijs.
Maar ook als je je kind wél naar school stuurt, is het goed om te weten: het hoeft niet. Je kind mag thuisblijven, zonder reden en zonder toestemming. Dat is geen spijbelen. Dat is je recht als ouder van een kind dat nog niet leerplichtig is.
Wat je kunt doen als ouder
Gaat je kind van vier naar school en merk je dat het vaak moe, overprikkeld of uit balans thuiskomt? Weet dan dat je ruimte hebt. Je bepaalt zelf hoeveel dagen of uren je kind gaat. Je bent de school geen uitleg verschuldigd, al is het natuurlijk prettig om het even te bespreken.
Een paar dingen die helpen:
- Houd minstens één dag per week vrij. Niet als beloning, gewoon als ademruimte.
- Laat je kind thuis als het moe is, zonder dat je er een reden voor hoeft te verzinnen.
- Vraag naar kortere dagen als je merkt dat de middagen zwaar vallen.
- Onthoud dat het geen verplichting is. Jij bent de ouder, jij beslist.
Let op als je kind vijf wordt. Vanaf de eerste schooldag van de maand na de vijfde verjaardag is je kind leerplichtig, en dan gelden de regels wél. Overweeg je thuisonderwijs op grond van artikel 5 onder b? Dan moet je eerste kennisgeving uiterlijk een maand voordat je kind leerplichtig wordt binnen zijn. En als je kind in het jaar daarvoor op een school stond van een richting waartegen je bedenkingen hebt, kan dat je verklaring ongeldig maken, ook als het “maar” groep 1 was. Lees daarover meer in Thuisonderwijs in Nederland: hoe de wet werkt.
Wil je alle momenten van 0 tot 5 jaar op een rij? Download dan het gratis werkblad “Tijdlijn 0 tot 5”.
Wist jij dat de leerplicht pas bij vijf jaar begint, of dacht je ook dat dat bij vier was? Ik hoor het graag in de reacties.
Veelgestelde vragen
Vanaf welke leeftijd geldt de leerplicht in Nederland?
Vanaf de eerste schooldag van de maand na de maand waarin een kind vijf jaar wordt. Kinderen van vier mogen naar school, maar zijn daar wettelijk niet toe verplicht.
Hoeveel uur gaat een vierjarige gemiddeld naar school?
Scholen bieden vierjarigen gemiddeld zo’n 28 uur onderwijs per week aan, met verschillen tussen scholen van 22 tot ruim 31 uur. Hoeveel uur vierjarigen echt aanwezig zijn, wordt landelijk niet bijgehouden.
Mag ik mijn vierjarige thuishouden zonder reden?
Ja. Een vierjarige is niet leerplichtig, dus je hoeft geen reden te geven en geen toestemming te vragen. School is op die leeftijd vrijwillig.
Mag een school eisen dat mijn vierjarige elke dag komt?
Nee. Een school kan het aanraden, maar kan aanwezigheid van een kind dat nog niet leerplichtig is niet afdwingen. Jij beslist als ouder.
Mag ik mijn vijfjarige ook thuishouden om overbelasting te voorkomen?
Ja, binnen grenzen. Zolang je kind nog geen zes is, mag je het tot vijf uur per week thuishouden. Dat meld je aan de directeur. Met toestemming van de directeur kan daar nog eens vijf uur per week bij.
Wordt bijgehouden hoe vaak vierjarigen naar school gaan?
Nee. Het ministerie van OCW heeft zelf aangegeven dat er geen landelijke registratie is van de aanwezigheid van vierjarigen op school.