Vera is dit jaar elf geworden. Over niet al te lange tijd is ze op de leeftijd waarop de meeste kinderen naar de middelbare school gaan. Ik merk dat die vraag nu concreter wordt dan ooit: wat doen wij eigenlijk als ze twaalf is?
Bij de basisschoolleeftijd was het helder. We doen thuisonderwijs, punt. Maar nu komt er iets bij: wil ze later een diploma? Wil ze doorstromen naar mbo, hbo of wo? Of kiest ze een heel ander pad?
Er is geen kant-en-klaar antwoord. Maar er zijn wel opties, en die zet ik hier op een rij.
Mogelijke routes naar VO thuisonderwijs
Eerst: er is geen vaste route
Bij de basisschoolleeftijd is de wettelijke basis helder: artikel 5 sub b van de leerplichtwet. Voor voortgezet onderwijs verandert er in principe niets aan die vrijstelling zelf, maar de praktische invulling kan anders worden. Vooral omdat er dan mogelijk een diploma om de hoek komt kijken, iets dat je bij de basisschoolleeftijd niet hebt.
Er zijn grofweg drie routes naar een erkend vo-diploma in Nederland: regulier voortgezet onderwijs, het vavo (voortgezet algemeen volwassenenonderwijs), en het staatsexamen. Die laatste twee zijn relevant als je kind geen leerling is van een reguliere school.
1. Regulier voortgezet onderwijs
Als er van je levensovertuiging geen basisschool was in je wijk of stad, maar van je levensovertuiging wel een middelbare school is, dan vervalt mogelijk je recht op vrijstelling. Kijk opnieuw goed naar het aanbod van middelbare scholen en weeg af of de zwaarwegende bezwaren die je hebt voor het basisonderwijs in jouw omgeving ook van toepassing zijn op het middelbare onderwijs in jouw omgeving.
Van onze levensovertuiging zijn ook geen middelbare scholen, dus deze optie vervalt voor ons automatisch. Wij blijven ons voor de kinderen beroepen op vrijstelling van de leerplicht.
2. Het vavo: onderwijs, geen zelfstudie
Het vavo is een tussenvorm tussen alles op een school of alles via thuisonderwijs. Je volgt wel degelijk les, op een manier die meer op maat is dan een reguliere klas, en sluit af met dezelfde examens als op een gewone middelbare school. Dit past beter bij een kind dat behoefte heeft aan begeleiding en structuur bij het leren voor een diploma, maar niet per se aan een volledige, jarenlange schoolcarrière.
Ik kan me voorstellen dat dit voor sommige thuisonderwijskinderen een goede landingsplek is. Bijvoorbeeld als ze op een gegeven moment toe zijn aan meer sociale structuur dan thuis mogelijk is, of als ze behoefte krijgen aan docenten die gespecialiseerd zijn in specifieke vakken. Ook als ouders voor één of twee vakken de expertise niet hebben of eenvoudig kunnen verkrijgen, is de VAVO wellicht een goede aanvulling op thuisonderwijs aan voortgezet onderwijs leeftijd leerlingen.
3. Het staatsexamen: de route zonder school
Het staatsexamen bestaat al meer dan 150 jaar en is precies bedoeld voor wie geen leerling is van een vo-school, maar toch een volwaardig, erkend diploma wil halen. In 2023 deden ruim 6.500 kandidaten in totaal zo’n 70.000 examens, met een slagingspercentage van 81,1%.
Het examen bestaat uit een schriftelijk centraal examen en, afhankelijk van het vak, een mondeling college-examen. Je kunt kiezen voor een volledig diploma of losse vakken als certificaat, en je bepaalt zelf in welk tempo je daarnaartoe werkt. Dat betekent dat je niet per se op je veertiende al klaar hoeft te zijn voor het examen van je zestienjarige leeftijdsgenoten. Je kunt sneller of juist langzamer.
Het betekent bovendien dat je “getrapt eindexamen” kunt doen: elk jaar één of twee vakken, waarbij je na het halen van je eerste certificaat nog tien jaar de tijd hebt om alle deelcertificaten te halen die samen een HAVO of VWO-diploma vormen. Je kunt dan focussen op bijvoorbeeld scheikunde en natuurkunde samen, of op economie en maatschappijleer, zodat je met meer aandacht en concentratie en motivatie je jaar kunt inrichten, in plaats van de versnipperde aandacht aan 13 verschillende brugklasvakken tegelijkertijd.
Voor ons voelt dit als de meest natuurlijke optie. Vera leert nu al in haar eigen tempo, op haar eigen manier. Waarom zou dat ineens anders moeten als ze twaalf is?
Doorgaan zoals we nu doen
De derde optie is minder een “route” en meer een verlengstuk van wat we al doen: verdiepen op de manier die nu al werkt. Met musea, boeken, workshops en eigen interesses. Zeker in deze overgangsperiode van basisschool naar middelbare school, waar ze voor sommige vakken “klaar” is met basisonderwijs maar voor andere vakken nog niet, gaan we lekker op deze manier door. Zonder dat er per se op een vaste leeftijd een diploma-traject start.
Dat kan later alsnog, via staatsexamen of vavo. Of helemaal niet, als een kind een ander pad kiest richting werk of ondernemerschap.
Het idee dat je op je twaalfde al moet weten welke kant je op gaat, voelt voor mij als een vreemde constructie. Niet als iets wat bij een kind past.
Hoe maak je die keuze dan?
Dit is de vraag waar ik zelf nog middenin zit. Heb je genoeg informatie verzameld, of moet je op een gegeven moment gewoon op je onderbuikgevoel vertrouwen?
Ik denk dat het antwoord “allebei” is, in die volgorde. Eerst verzamel je de feiten: welke routes bestaan er, wat vraagt elke route van je kind en van jou als ouder, wat kost het. Dat voorkomt dat je een besluit neemt op basis van een misverstand. Maar op een gegeven moment is er geen extra informatie meer die de knoop helpt doorhakken. Dan blijft over: wat past bij dit specifieke kind, op dit moment? En dat weet jij als ouder vaak beter dan welke tabel met opties dan ook.
Voor Vera betekent dat concreet: eerst uitzoeken wat elke route in de praktijk betekent voor iemand met haar profiel. En pas daarna beslissen. Niet andersom.
Er is nog een reden waarom ik niet gehaast ben met die knoop doorhakken. Waar kinderen op een reguliere basisschool al op hun elfde of twaalfde min of meer worden ingedeeld op niveau, hoeven wij dat moment niet op die leeftijd vast te leggen. Waarom die vroege leeftijd volgens onderzoek juist nadelig uitpakt, lees je in de blog waarom twaalf jaar te vroeg is om te kiezen.
Als je net begint met nadenken over de schoolkeuze, heb je misschien ook iets aan deze blog: Thuisonderwijs of school? Zo maak je een bewuste keuze. En meer over de wettelijke kant lees je in Thuisonderwijs in de wet.
Sta jij ook aan het begin van deze overstap, of heb je ‘m al gemaakt? Ik hoor graag hoe dat bij jullie ging, in de reacties.
Wil je niets missen van hoe wij deze keuze uiteindelijk maken? Schrijf je in voor de nieuwsbrief.
Veelgestelde vragen
Verandert er iets aan de vrijstelling van de leerplicht als mijn kind de leeftijd voor voortgezet onderwijs bereikt?
Nee, de wettelijke vrijstelling zelf, bijvoorbeeld onder artikel 5 sub b, blijft gelden. Het kan uiteraard wel zijn dat er van jouw levensovertuiging wél een middelbare school is, waarmee je vrijstelling mogelijk vervalt.
Welke routes zijn er naar een erkend vo-diploma zonder naar een reguliere school te gaan?
Twee routes: het vavo, waarbij je wel degelijk les volgt maar op een meer flexibele manier, en het staatsexamen, waarbij je zelfstandig toewerkt naar een examen zonder aan een school verbonden te zijn.
Hoe werkt het staatsexamen precies?
Het staatsexamen bestaat uit een schriftelijk centraal examen en, afhankelijk van het vak, een mondeling college-examen. Je kunt kiezen voor een volledig diploma of losse vakken als certificaat, en je bepaalt zelf in welk tempo je ernaartoe werkt.
Hoe weet ik of mijn kind klaar is voor het staatsexamen?
Er is geen vaste leeftijd of vaste toets die dat bepaalt. Je kind mag meedoen zodra het zich er klaar voor voelt. In de praktijk starten veel thuisonderwijskinderen rond hun veertiende of vijftiende met losse vakken, en bouwen van daaruit naar een volledig diploma.
Bronnen
- De drie examenvoorzieningen voor een vo-diploma: Eerste Kamer, onderzoek Oberon naar het vo-examen
- Werking van het staatsexamen: Rijksoverheid, Staatsexamen
- Cijfers staatsexamen 2023 (6.500 kandidaten, 81,1% slagingspercentage): CvTE, voortgangsrapportage verbeteragenda staatsexamens vo