Het is elf uur ’s avonds. Je ligt in bed en pakt je telefoon om de wekker te zetten. Twee uur later lig je nog steeds te kijken. TikTok, Instagram, nieuws. Honderden filmpjes die je over een week niet meer kunt navertellen. Je ogen branden, je voelt je leeg. En toch blijf je scrollen.
Iedereen kent het. En (bijna) niemand voelt zich er goed bij.
Dit is doomscrolling: eindeloos doorscrollen door content, vaak negatief of oppervlakkig, terwijl je eigenlijk wilt stoppen. Het woord werd populair tijdens de coronapandemie en is nooit meer weggegaan. Niet omdat we het leuk vinden trouwens, maar omdat we er niet mee kunnen stoppen.
Dat is geen persoonlijke zwakte. Dat is precies het ontwerp.
Jij bent het product
Socialemediaplatforms zijn niet gemaakt om je blij te maken. Ze zijn gemaakt om je zo lang mogelijk te laten kijken. Elke seconde dat jij naar het scherm kijkt, kan er een advertentie getoond worden. Jouw aandacht is wat er verkocht wordt.
Dat is geen complottheorie. Zo verdienen deze bedrijven hun geld, en zo leggen ze het ook uit aan hun aandeelhouders.
Om je aan het scrollen te houden, gebruiken ze technieken die we kennen uit de gokwereld:
- Onvoorspelbare beloning. Je weet nooit wat de volgende swipe brengt. Soms iets saais, soms iets geweldigs. Die onvoorspelbaarheid maakt ook gokkasten zo verslavend. Je brein leert: de volgende kán goed zijn. Dus je swipet door.
- Eindeloos scrollen. Er is geen einde, geen laatste bericht, geen natuurlijk moment om te stoppen.
- Sociale bevestiging. Likes, reacties, volgers. Elk rood bolletje geeft een klein kickje. Elk uitblijven ervan een klein steekje onzekerheid.
- De angst om iets te missen. Als je niet kijkt, mis je misschien iets wat iedereen al heeft gezien.
Wat het met je aandacht doet
Aandachtsonderzoeker Gloria Mark van de University of California in Irvine meet al twintig jaar hoe lang mensen hun aandacht bij één scherm houden. In 2004 was dat gemiddeld zo’n tweeënhalve minuut. Een paar jaar later ongeveer 75 seconden. In haar recentere metingen nog maar zo’n 47 seconden.
Dat is geen toeval. Wie de hele dag springt van prikkel naar prikkel, traint zijn brein om dat te blijven doen. En dan wordt het moeilijker om terug te schakelen naar iets langzaams, zoals een boek lezen of een echt gesprek voeren.
Ook in de wetenschap krijgt dit steeds meer aandacht. In 2025 verscheen in het tijdschrift Brain Sciences een overzichtsartikel over “brain rot”, het populaire woord voor het afgestompte gevoel na urenlang scrollen. De onderzoekers zetten op een rij wat bekend is over de gevolgen van overmatig gebruik van korte, snelle content: minder aandacht, een slechter geheugen en meer onrust en somberheid. Er is nog veel onderzoek nodig, maar de richting is duidelijk.
Waarom wilskracht niet werkt
Het is belangrijk om te snappen dat doomscrolling geen karakterfout is. Jij bent niet zwak. Het is niet jouw schuld dat het moeilijk is. Het deel van je brein dat plant en langetermijnkeuzes maakt, moet het opnemen tegen het deel dat reageert op directe beloning. Elke swipe is een mogelijke beloning. Je verstand zegt “ga slapen”. De rest van je brein zegt “nog eentje”.
Je vecht bovendien niet alleen tegen jezelf. Je vecht tegen jaren gedragsonderzoek en een leger aan slimme ontwerpers, die als taak hebben om jou zo lang mogelijk te laten kijken.
De oplossing is dus niet meer wilskracht. De oplossing is een andere omgeving.
Wat het met kinderen doet
Als volwassenen al moeite hebben om te stoppen, hoe moeten kinderen dat dan leren?
Het deel van het brein dat impulsen remt, is bij kinderen nog volop in ontwikkeling. Pas ergens halverwege de twintig is het volgroeid. Een kind van tien dat filmpjes kijkt, staat dus tegenover dezelfde trucs als een volwassene, maar met veel minder rem.
Kinderen leren het meest van wat ze zien. Zitten wij als ouders zelf de hele tijd half op onze telefoon, dan leren zij dat dat normaal is. Dat volwassen zijn betekent: altijd een beetje ergens anders, altijd half afgeleid.
De link met Gatto
In het eerste deel van dit drieluik besprak ik Dumbing Us Down van John Taylor Gatto. Zijn kernpunt: school leert kinderen zeven verborgen lessen, waaronder onverschilligheid, afhankelijkheid en voortdurend toezicht.
Het is schokkend om te zien hoe sociale media precies diezelfde lessen versterken:
- Onverschilligheid. Elk filmpje duurt vijftien seconden. Niets is de moeite waard om af te maken. Volgende.
- Emotionele afhankelijkheid. Likes bepalen hoe je je voelt over jezelf.
- Intellectuele afhankelijkheid. Je hoeft niet meer zelf te bedenken wat interessant is. Het algoritme kiest voor je.
- Voortdurend toezicht. Alleen is het nu geen school meer die meekijkt, maar een bedrijf. En dat houdt niet je huiswerk bij, maar wat je koopt, waar je bang voor bent en hoe laat je ’s nachts nog wakker bent.
In het tweede deel keek ik naar AI, en hoe dat ons het denken uit handen kan nemen. Sociale media doen iets vergelijkbaars met onze aandacht. Samen met school vormen ze geen tegengestelde krachten, maar eerder bondgenoten: alle drie leren ze ons om minder zelf na te denken.
Hoe wij het thuis doen
Wij hebben daarom een paar duidelijke afspraken in ons gezin:
- Geen smartphone en geen sociale media tot achttien. Niet omdat ik de wereld wil buitensluiten, maar omdat een kinderbrein niet opgewassen is tegen een systeem dat door volwassen ontwerpers is gebouwd om verslavend te zijn.
- Niet vrij rondsurfen op YouTube. Een documentaire of een filmpje dat we samen opzoeken: prima. Eindeloos doorklikken op wat het algoritme voorstelt: nee.
- Gamen doen we samen, en beperkt. Hooguit een uur per week, en dan met elkaar.
- Heel veel buiten en heel veel boeken. We streven naar duizend uur buiten per jaar, en er wordt bij ons enorm veel gelezen en voorgelezen. Dat is het tegenwicht.
Dat klinkt streng. Maar voor ons voelt het juist als ruimte. Ruimte om je te vervelen, en daardoor zelf iets te bedenken. Ruimte om in een boek te verdwijnen. Ruimte om de wereld in te kijken in plaats van naar een scherm.
De vraag achter de vraag
Doomscrolling is niet het eigenlijke probleem. Het is een symptoom. Het echte probleem is dat we een samenleving hebben gebouwd waarin het makkelijker is om te consumeren dan om iets te maken. Waarin stilte ongemakkelijk is en verveling onacceptabel.
De vraag is dus niet: hoe stop ik met scrollen? De vraag is: waar wil ik mijn tijd en aandacht aan geven?
Voor mij zijn dat mijn gezin, mijn werk, mijn boeken en de mensen van wie ik hou. Geen van die dingen heeft iets aan een brein dat getraind is om elke 47 seconden afgeleid te raken.
Veelgestelde vragen
Wat is doomscrolling?
Doomscrolling is eindeloos doorscrollen door content op je telefoon, vaak negatief of oppervlakkig nieuws en filmpjes, terwijl je eigenlijk wilt stoppen. Het woord werd populair tijdens de coronapandemie.
Waarom is het zo moeilijk om te stoppen met scrollen?
Omdat de apps er bewust voor zijn ontworpen. Ze gebruiken onvoorspelbare beloningen, eindeloos scrollen en sociale bevestiging, technieken die ook gokkasten verslavend maken. Wilskracht alleen is daar zelden tegen opgewassen.
Wat doet doomscrolling met je aandacht?
Onderzoek van Gloria Mark laat zien dat de tijd dat mensen hun aandacht bij één scherm houden, is gedaald van zo’n tweeënhalve minuut in 2004 naar ongeveer 47 seconden in recentere metingen. Wie veel snelle content kijkt, vindt het lastiger om bij langzame taken te blijven.
Vanaf welke leeftijd mogen kinderen op sociale media?
De meeste platforms hanteren een minimumleeftijd van dertien jaar. Wij kiezen er als gezin voor om geen smartphone en geen sociale media te geven tot achttien, omdat het kinderbrein nog volop in ontwikkeling is.
Bronnen (klik om te openen)
Dit is deel 3 van het drieluik over hoe systemen ons minder laten nadenken. Lees ook:
→ Deel 1: Dumbing Us Down, het boek dat het schoolsysteem ontleedt
→ Deel 2: AI als gereedschap of als vervanging
→ Thuisonderwijs en sociale ontwikkeling
→ Ontscholen

